Yılın sonuna yaklaştığımız bu günlerde çeşitli basın, araştırma ve diplomatik çevrelerde ‘yılın hasadı’ ifadesi sık sık kullanılmaya başlandı. Düşünürlerin ve olayları takip edenlerin çoğunun araştırmalarla ve basında yer alan haberlerle bu ‘hasat’ ile meşgul olacaklarına şüphe yok. Kaldı ki bu, biz okuyuculara büyük fayda sağlayacaktır. Bu sebeple yazımda 2022 yılı ile ilgili bir takım açıklamalarda bulunmakla ve 2023 yılı için bazı umutları dile getirmekle yetineceğim.
Bu yıl yani 2022, Kovid-19 salgını sonucunda dünyanın başına bela olan toplumsal rehavetten silkinme yılı oldu. İnsanlar (uluslararası ekonomik durum kısmen karışık olsa da) seyahat ediyor, buluşuyor, restoran ve kafelere gidiyor, satın alıyor ve tüketim alışkanlıklarını yeniden kazanıyorlar.
Dünya, Kovid-19 salgını rehavetini üstünden atarken 24 Aralık'ta Şangay'dan gelen fotoğrafta görüldüğü gibi koronavirüs Çin'de yeniden ortaya çıktı (Reuters)
2022 aynı zamanda 2021 ve 2022 yıllarında yaşanan olayların sonuçlarını ve bunların çok taraflı sistemin Kovid-19 ile mücadeledeki başarısızlığıyla ikili, bölgesel ve uluslararası iş birliği için uluslararası mekanizmaların harekete geçirilmesindeki gecikmenin tekrarlanmamasının nasıl sağlanacağını birlikte değerlendirerek olan biteni düşünme yılı oldu. Bu başarısızlık, mevcut uluslararası sistemin yenilenmesi ve ruhunun, kararlarının güvenilirliğinin ve mekanizmalarının etkinliğinin geri kazanılması gerektiği hakkında açıklamaların artmasına yol açtı. Tüm bunlarla birlikte Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin (BMGK) mekanizmasında da değişikliğe gidilmesi konuşulmaya başlandı. Bu konuda, Bretton Woods sisteminin başarısız olmadığı, daha ziyade, uzman kuruluşların, BM ekonomik ve sosyal fonlarının ve programlarının çalışmalarını ve Dünya Bankası ile Uluslararası Para Fonu'nun (IMF) uluslararası ekonomide ve gelişmekte olan ülkelerde oynadığı rolü gözden geçiren bir başarı öyküsüydü. Başarısızlık ise BMGK’nın kafa karıştıran rolüyle ilgiliydi. BMGK’nın uluslararası barış ve güvenlik alanındaki rolü azaldı. Bunun nedenleri biliniyor. Geçtiğimiz yıl boyunca olduğu gibi şu anda da çözülmeye devam ediyor.
Çevre ve iklim değişikliği ile ilgili tartışma yeniden başlayıp bu konularda farkındalık artarken, ‘finansman’ ve ‘hasarın tazmini’ konuları da olması gereken yere, yani gündemin ilk sıralarına yükseldi.
Bu yıl sporun, özellikle de FIFA Dünya Kupası'nın, küresel rekabet alanına giren ve tüm dünyada her yaştan insanı kendine çeken önemli yeni bir olay gerçekleşti. Siyasi ya da ekonomik rekabet dışında kalan ülkelerin isimleri yeni bir rekabet alanı içinde geçti. Bu alanda ciddi olan ülkeler için siyasi ve ekonomik kazanımlara yol açan, siyasi, ekonomik ve kültürel alanlardaki rekabetin eşlik ettiği bir spor müsabakası oldu.
BM salonları, Davos gibi zirveler, Şarm eş-Şeyh’te yapılan BM İklim Değişikliği Konferansı (COP27) gibi büyük uluslararası konferanslar ve buluşmalar, rekabet, karşı karşıya gelme ve uzlaşı sahalarıydı. Bunlara şimdi de krallar, liderler ve devlet başkanlarının buluşabileceği, konuşabileceği ve belki de sözleşme yapabileceği futbol sahaları ve spor salonları eklendi.
Beyaz Saray yeni yıl için süslenirken, ABD ve Çin arasındaki ilişkiler hala belirsizliğini koruyor (AP)
Öte yandan yukarıda bahsi geçen etkinlikler bu yıl içerisinde aşağıdaki şu konuların gündeme gelmesinin de önünü açtı:
1- ‘Kapitalist ve sosyalist kamplar’ ya da ‘Batı ve Doğu’ olarak adlandırılan taraflar arasındaki Soğuk Savaş'ın sona ermesi, kalıcı bir barışın önünü açamadı. Soğuk Savaş, Avrupa’nın doğusunda, tüm dünyayı esir alan ve geleceğini tehdit eden bir sıcak savaşla yeniden hortladı. Batı ülkeleri ile Rusya arasındaki Soğuk Savaş ya da başka bir diğer deyişle Rus ‘milliyetçiliği’ ve Avrupa'nın çeşitli yerlerinde ve ABD’nin sağcı kesiminde yansımalarını gördüğümüz ‘milliyetçilik’ kavramı tüm dilsel anlamlarıyla geri döndü.
Diğer ülkelerin işgal edilmeye başlanması, ABD liderliğindeki Batı bloğunun dikkat çekici bir güç ve gayretle uyanması, büyük güçlerin davranış yollarının ve araçlarının yirminci yüzyılda olduğu gibi devam etmesi anlamına geliyor. Yani yeni olana ek olarak, yenilenen bir eski söz konusu.
2-Ukrayna'daki savaş, şu anda ABD ile Çin arasında şekillenmekte olan ‘diğer soğuk savaşa’ giden yol olmayabilir, daha çok geçmişteki çatışmanın ya da yarışın uzlaşı, iş birliği ve belki de çeşitli uyum biçimleri gerektiren ekonomik, bilimsel ve teknolojik rekabetçi boyutları olan yeni bir şey olabilir. Dolayısıyla buradaki asıl sorun, rekabetin özünde yer alan tehlikeli bir konu ve aralarındaki iş birliğinin net bir belirleyicisi olan bu iş birliğinin çeşitli taraflarına dayatılanların netleştirilmesinde yatıyor. Burada, ABD ile Çin arasındaki bu belirsiz ilişkiyle bağlantılı en azından coğrafi olarak çeşitli çıkar hesaplarını gözden kaçırmamak gerekiyor. Çin'in karşısına çıkan ve Çin'e yaklaşımında birçok noktada ABD ile aynı fikirde olsa da Rusya’ya karşı yaklaşımında genel olarak aynı tutumu paylaşmayan, ABD'ye yönelik mutlak önyargı politikalarını reddeden Hindistan’ın ve diğer yandan Japonya’nın çıkarlarını ve stratejilerini kastediyorum. Bu durum kafa karışıklığını artırıyor. Bu tabiri icat eden arkadaşım Dr. Mahmud Muhyiddin’den bu ifadeyi küresel durumla ilgili çokça kullanmama izin vermesini istiyorum, zira yeni yılda bazı tezahürlerini görebiliriz.
Uzak doğu'da karada ve denizde bir başka Ukrayna ya da Ukraynalar ortaya çıkma ihtimalleri de gözden kaçırılmamalı.
3-Asya, Afrika ve Latin Amerika’da gelişmekte olan ülkeleri ya da bir başka deyişle üçüncü dünya ülkelerine, siyasi adımlarını, özellikle de 2022'de öngörülen türden riskler ve beklentilerle tek başına mücadele etmeye dayalı kolektif hareketleri düşünmeleri için kapılar ardına kadar açıldı. Bu öngörülerin yeni yılda daha da çoğalması, ancak etkili ve uygulanabilir olmayacağı bekleniyor. Bu yüzden farklı çıkarları bünyesinde toplayabilecek ve bu çıkarların uzlaşı ve değişiklik süreçlerini yürütebilecek bir yapı arayışı hayati öneme sahip bir zaruret haline geldi.
Messi ve her zaman hayalini kurduğu değerli kupası (AFP)
Peki, bu 1950’li ve 1960’lı yıllarda şekillenen Bağlantısızlar Hareketi'nin yeniden canlanması anlamına mı geliyor? Ben bu anlama geldiğini düşünmüyorum. Daha doğrusu şartlar farklı olduğundan imkansız olarak görüyorum. Çünkü bu bir Soğuk Savaş değil, aynı ülkelerin çıkarlarını etkileyen farklı boyutları olan iki savaş. Aralarında Rusya ile Soğuk Savaş konusunda tarafsız bir harekete girmekten yana olan ülkeler olabilir. Buna karşın Çin ya da böyle bir harekete girmeyi reddedenler de olabilir. Halihazırda bunun bilinen örnekleri mevcut. Dahası, üçüncü dünya ülkeleri ortak ya da kapsamlı bir tutuma sahip değiller. Daha ziyade anlaşmazlıklardan etkilenmiş durumdalar. Her tür, renk ve büyüklükte şeytan da ayrıntılarda gizli.
Üçüncü dünya ülkelerinin masalarındaki ciddi bir eylem için Rusya örneğinde olduğu gibi bazıları çok net olan hesaplamaların yapılması gerekiyor. Üçüncü dünya ülkelerinin çoğu Rusya’nın Ukrayna’yı işgaline karşı çıksa da Rusya'ya yönelik boykota katılmayı ya da Rusya’ya yaptırım uygulamayı kabul etmediler. BMGK’daki oylama da bu tutumu açıkça gözler önüne serdi. Peki, bu tutum, ABD-Çin meselesi için de geçerli olabilir mi? Olaylar karşısında alınacak tutumları formüle edebilir miyiz?
Böyle bir toplu hareket için Çin'in tutumu ve ABD'nin bazı küresel politikaları ve özellikle Asya'daki çekinceleri nedeniyle henüz buna hazır olmayan Hindistan'ın harekete geçmesi ve önderlik etmesi gerekiyor. Bağlantısızlar Hareketi'nin geri kalan başlıca ülkelerinin ise nüfuzları azaldı. Üçüncü dünya ülkelerinin bir araya gelmesi için artık sömürgecilikten kurtulmaktan ve kendi kaderini tayin hakkını kazanmaktan başka konular öncelikli. Bunların başında, kalkınma meselelerinin yanı sıra modern teknoloji tekeli ve sosyal iletişim, ticaret, yatırım, para birimi, yardım, krediler ve diğer konular üzerindeki etkileri geliyor. Diğer taraftan Çin’in Batı’dan hiç bir rakibi olmayan büyük projesi ‘Kuşak ve Yol’ girişiminin değerlendirilmesi, tarafsızlık ya da uyumsuzluk meselesinin tartışılmasına katkıda bulunuyor. Burada böyle bir harekete öncülük etme konusuna değinme fırsatım olsaydı, bunu yapardım. Öte yandan Brezilya eski Devlet Başkanı Luiz Inacio Lula da Silva, bağımsızlığın sembolü ve üçüncü dünya ülkelerinin uluslararası toplum karşısında gerçek bir temsilcisi ve açık sözlü bir sözcüsü olarak Brezilya halkının çoğunluğunun oyunu alarak başkanlık koltuğuna geri döndü. Lula da Silva, önceki başkanlığı döneminde olduğu gibi içinde bulunduğumuz küresel siyasi ortamda da bu öncü rolü üstlenmeye hazır mı? Küresel kalkınmanın o bildiğimiz eski Lula'ya ihtiyacı var. Onun fikirlerine, duruşlarına ve sağlamlığına ihtiyacımız var. Gelişmekte olan bir ülkeden zengin bir ülkeye geçiş yapan ve gelişmekte olan ülkeler saflarından yetenekli ülkeler safına geçen o büyük gelişmekte olan ülkenin, Brezilya’nın temsilcisi olarak ona ihtiyacımız var. Bu, Lula'nın sahip olduğu düşünceli ve ölçülü olmayı ve uluslararası forumlarda ‘evet’ ya da ‘hayır’ demesini sağlayacak lider bir konum elde etmesini gerektiren uzun bir yol. Asya'da, Afrika'da, Latin Amerika'da onlarca ülke ve belki de bazı Avrupa ülkeleri onu bu konuda destekliyorlar. Bu da başka ülkelerin servetlerini ve kaynaklarını kontrol etme ve rekabet etme girişimleri karşısında ve Afrika, Asya ve Latin Amerika'daki yeni merkezlere teknoloji transferini sağlamada bir denge unsuru oluşturabilir. Fakat bu gerçekleşebilir mi?
Peki ya Ortadoğu'nun geleceği? Söylenecek çok şey var, ama ben ‘Yeni İsrail’i ele alacağım. İsrail'in, bir hükümet ve toplum olarak etnik, dini ve davranışsal açıdan aşırı sağcılığa yönelmesi, İsrail nüfusunun yaklaşık yüzde 20'sini oluşturan İsrail vatandaşı Filistinlilere ve İsrail’in işgali altındaki topraklarda yaşayan Filistinlilere karşı, birçok bölgesel kanalda ciddi sonuçları olacak kanlı bir gerilim ihtimallerini doğuruyor. İktidar koalisyonundaki aşırı sağcı güçler ile aşırı şiddet yanlısı ve ırkçı olan Avrupa’daki aşırı sağcılar ve ABD’nin muhafazakar sağı arasında yakınlaşma ve belki de ittifak olasılıkları da ayrı bir risk oluşturuyor. Bu durum Orta Doğu'da ve Akdeniz havzasının tamamında kaosa yol açmaktan ziyade Batı ile Rusya arasındaki savaşın çerçeveleriyle ilişkilendirilip Avrupa'nın Soğuk Savaş ideolojisiyle çatışabilir.
Durum, çizdiğim tablodaki gibi ya da buna yakın bir çerçevede olursa İsrail, Avrupa ile ilişkisini Arap meseleleriyle karıştırabilir.
2023 yılında İran'ın dondurulan bölgesel politikalarının ve Binyamin Netanyahu ve arkadaşları yönetimindeki İsrail'in politikalarının yanı sıra Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın önümüzdeki yılın başlarında yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinden sonra, kaybetmesi ya da büyük olması beklenmeyen zaferi durumunda Türkiye'nin yaşayacağı belirsizlik nedeniyle Orta Doğu'da büyük bir çalkantıya yol açacağını düşünüyorum.
Tüm bunlar yeni yılda olabilir mi? Allah korusun, elbette olabilir. Yeni Yılınız Kutlu Olsun.
*Amr Musa: The Elder in African Society üyesi, Mısır eski Dışişleri Bakanı ve Arap Birliği (AL) eski Genel Sekreteri
