Rüstem Mahmud
İranlı yetkililer, Kürtlere karşı elde ettikleri zaferi kutlarken, Irak hükümetine de on binlerce İranlı Kürt mültecinin iki ülke arasındaki sınır bölgelerinden uzaklaştırılmasını, siyasi partilerinin kapatılmasını ve silahların onlardan çekilmesini içeren bir güvenlik anlaşması dayatıyor. Bu noktada İranlı insan hakları örgütü HRI, iki ülke arasındaki sınırın her iki tarafında ‘Kolbar’ olarak bilinen mal taşıyan nakliyeciler arasında ölümlerin, Fars yılının ilk yarısında (21 Mart- 21 Eylül) İran sınırında güvenlik güçlerinin ateş açması sonucu 85’e ulaştığını açıkladı.
Bölgede onlarca yıldır sık sık ve neredeyse her gün ölünler meydana geliyor. Mağdurların sayısı binlerle ifade ediliyor. Resmi olmayan istatistiklere göre 60 binden fazla nüfusu olduğu tahmin edilen ve yerel Kürtçede ‘mal taşıyıcıları’ anlamına gelen Kolbar sırtlarında mal taşıma, Irak içinden nakletme ve iki ülke arasındaki engebeli dağ geçitlerinden İran’ın içlerine kadar 30 kilometreden fazla bir mesafeyi yükleriyle yürüme konusunda yetenekli.
“İnsan hakları örgütleri, Kolbar kurbanlarının sayısının yükselmesini, Kürt bölgelerindeki protestoların artmasına bağlıyor.”
Şarku’l Avsat’ın Al-Majalla’dan aktardığına göre tüm İranlı Kürt partileri, insan hakları örgütleri ve sivil aktivistler, genel olarak İranlılar ve özel olarak Kürtler, bu sınıf işçilere karşı her gün yaşananlardan İranlı yetkilileri sorumlu tutuyor. Sınır kontrol noktalarındaki ordu mensuplarının ve güvenlik güçlerinin Kolbar mensuplarına yönelik davranışları, herhangi bir sorumluluk düzeyiyle nitelendirilmiyor. Kolbar üzerine doğrudan ateş açılırken, İran güçleri de herhangi bir sesli uyarı veya ateş açılma ihtimaline dair önceden uyarı olmaksızın, öldürmek kastıyla ateş ediyor.
Söz konusu taraflar ayrıca İranlı yetkilileri, İran’daki Kürt topluluklarını sindirmek amacıyla Kolbar işçilerine yönelik suikastlar düzenlemekle suçluyor. İnsan hakları örgütleri de Kolbar kurbanlarının sayılarının artmasının, İran’ın Kürt bölgelerinde iktidardaki rejime karşı protesto ve gösteri biçimlerinin artmasıyla ilişkilendiriyor. Kolbar’ın başına gelenler, yalnızca sınırları denetleme yetkisine sahip askeri oluşumların yürüttüğü normal işlevsel güvenlik davranışı değil. Al-Majalla’nın görüştüğü İranlı bir Kürt insan hakları aktivisti, Kolbar’ın ‘İranlı yetkililerin elindeki Kürt rehineler’ niteliğinde olduğunu söyledi.
Al-Majalla’nın Kolbar mensuplarıyla görüşmek üzere Irak ve İran arasındaki sınır bölgelerine yaptığı gezi sırasında yerel Kürt/ İranlı medya kuruluşları ve İran’ın Kürt kenti Sakkız’daki kamuya açık sosyal medya sayfaları, Hamid Farajpour adında otuzlu yaşlarının sonlarında bir adamın resmini yayınladı. Farajpour, iki gün önce, Irak’ın Kürdistan bölgesindeki Seyyid Sadık kasabasının karşısında yer alan İran topraklarındaki Hangeh Bezal bölgesinde İran sınır muhafızlarının kendisine doğrudan ateş açması sonucu saldırıya uğradığını belirtti. Farajpour, kendisiyle birlikte aynı gruptan üç kişinin daha yaralandığını, birinin durumunun ise halen kritik olduğunu aktardı.
“Kolbar üyeleri, sıklıkla trajik bir kaderle karşı karşıya. Son birkaç yıl içinde yüzde 8’i öldürüldü veya yaralandı.”
Al-Majalla, Pour ailesinin üyeleriyle defalarca iletişim kurmaya çalıştı ancak İranlı yetkililerin gelecekte kendilerine karşı yapabilecekleri korkusuyla açıklama yapmayı veya herhangi bir yabancı medyayla görüşmeyi reddettiler. Nihayetinde dergi, Farajpour’un grubundan bir üyeyle iletişim kurabildi. Adının açıklanmaması kaydıyla kaynak, çoğunlukla kadın kozmetik ürünleri olmak üzere sıradan eşyalar taşıdıklarını ve bir dağ tepesinden indikleri söyledi. Kaynak, sınır muhafızları tarafından kurşun yağmuruna tutulduklarında, yaralıların olayın üzerinden iki saatten fazla zaman geçse de yakındaki Banah kasabasına nakledilmediğini vurguladı.
Al-Majalla’nın edindiği bilgilere göre orta düzeyde eğitime sahip, üç çocuk babası olan Farajpour, yakınlardaki Sakkız ve Kermanşah şehirlerinde iş veya idari pozisyon bulamayınca sadece birkaç yıldır Kolbar olarak çalışıyor. Ancak kuraklık ve yerel yetkililerin tarım ekonomisine ilgisinin azalması nedeniyle köyü Dur Ziyarat’ta tarımsal ithalat azaldı. Bu nedenle köyünden onlarca kişi gibi o da Kolbar mesleğine başvurdu.
Al-Majalla’nın sınırın Irak Kürdistanı bölgesinde bir araya geldiği Kolbar işçileri grubunun kaderi genellikle aynı. Açık bir çoğunluğu, makul bir eğitim düzeyine sahip ve önemli bir kısmı, orta düzey mesleki enstitüleri ve hatta üniversite bölümlerini tamamlamış durumda. Hepsi batı İran’daki kırsal Kürt ortamından geliyor ya da o dönemde İran rejimi ile İranlı Kürt partileri arasında savaşın çıktığı 1980'lerin başından bu yana büyük şehirlere doğru yerlerinden edilmiş ailelerin soyundan geliyor. Büyük yüzdeleri, İran’daki Kürt bireyleri ve bölgelerini etkileyen ekonomik ve siyasi ayrımcılık politikaları nedeniyle devlette veya özel sektörde iş bulmakta başarısız oldu. Bu, bir anlamda yaşanan ekonomik yeniden yapılanma aşamasından sonra ülkede üretimin ve tarımdan elde edilen ekonomik getirilerin bozulması sonucu, özellikle de İran’a ekonomik yaptırımların uygulanmasının ardından onların, sosyal konumları ve ekonomik düzeyleri zarar gören bireyler oldukları anlamına geliyor. Kolbar üyeleri, sıklıkla trajik bir kaderle karşı karşıya. Son birkaç yılda bunların yüzde 8’i öldürüldü veya yaralandı.
Genç Rafand, on binlerce İranlı Kürt gencinin Kolbar mesleğini tercih etmesinin nedenlerini tek bir cümlede özetliyor:
“Başka bir iş, yani herhangi bir iş olsaydı Kolbar olmazdık.”
Rafand, birkaç hafta önce meslektaşlarından biri olan Arslan Resuli’yi kuzeydeki sıradağlarda mal taşırken kaybetmişti.
“Kolbar, genellikle sınırın her iki tarafında taşıdıkları malları ve hatta gerçek sahiplerini bile bilmez, ancak müşterilerinin çoğunluğu yeni zenginlerdir.”
Rafand, Al-Majalla’ya yaptığı açıklamada Kolbar mensuplarının durumunu şu ifadelerle anlattı:
“İşe gitmek için evden çıktığımızda genellikle ailelerimizle vedalaşırız. O bölgelerden ayrılırken de birbirimize veda etmeye başlarız. Bütün bunlar, en zorlu geçitlerden geçerek, 40 kilogramdan az olmayan ağırlıkları taşıyarak, kendimizin ve taşıdığımız eşyaların güvenliğinin sorumluluğunu üstlenerek, bazen 30 kilometreyi aşan bir mesafe kat ettiğimiz gidiş-dönüş başına günlük 20-30 dolar arasında değişen bir ücret alabilmek için. Uçurumlarla ve en yeni tür gözetleme cihazları ve keskin nişancı araçlarıyla donatılan ve elbette bireylere karşı kontroller veya yargılamalar olmadan, uygun gördükleri şeyi yapmaya yetkili yüzlerce güvenlik gözlem noktasıyla mücadele ediyoruz.”
Kolbarlar, genellikle sınırın her iki tarafında taşıdıkları malların ne olduğunu ve hatta gerçek sahiplerini dahi bilmiyor. Ancak müşterilerinin çoğunluğu yeni zenginler. Kolbarların sayıları 20-40 kişi arasında değişiyor ve genellikle kendilerinden gün batımından önce İran sınırındaki bir noktada toplanmaları isteniyor. Daha sonra sınırın diğer tarafındaki bir noktaya gitmeleri isteniyor ve onlara bir şifre ve aynı noktaya eşya taşıyacak kişinin adı veriliyor.
Ancak hem Kolbarların hem de yerel sakinlerin aktardığı bilgilere göre söz konusu mal taşıma ağları, İran’daki etkili isimlerin yararına çalışıyor, en üst düzeyde siyasi ve güvenlik kapsamına sahip ve merkezin çeşitli bölümleriyle karmaşık ortaklıklar kuruyor. Malların yıllık değerinin yüz milyonlarca dolar olduğu tahmin ediliyor ve bunlar, İranlı yetkililerin resmi olarak ithalatını yasakladığı veya gerçek değerlerine göre yüksek vergiler uyguladığı çeşitli malzemeleri içeriyor. Söz konusu ürünler arasında kadın kozmetik ürünleri, cep telefonları, alkollü içecekler, bazı kumaş türleri ve bazen de özel tıbbi ilaçlar veya uluslararası markaların ayakkabı ve kıyafetleri yer alıyor.
Bu malzemeler için İran’da özel bir pazar var. Müşterilerinin çoğunluğu, İran’daki yeni zenginler sınıfına mensup. Sınırdan taşınan malzemelerin piyasa değeri, İran’daki orta sınıf vatandaşların ortalama gelirinin çok üzerinde.
Kolbar üyeleri ile güçlü sınıf üyeleri arasındaki bu ilişkiler çemberi, İran’daki kamusal yaşamın birçok iç yüzünü ve gerçeklerini açığa çıkarıyor. Kolbarlar, devletin ve iktidar otoritesinin, bu gençlere en alt düzeylerde bile ‘güvenli ve insana yakışır bir yaşam’ koşulları sağlamayarak, yerel topluluklara yönelik pek çok ekonomik işlevini ve yasal rolünü terk etmesinin kurbanı. Bu nedenle aslında bir toplu intihar çetesinin nişanı olan Kolbar çalışma ağlarına dahil ediliyorlar ve güçlü sınıfın etkili mensuplarının çıkarlarına hizmet ediyorlar.
“Kürt/İranlı yönetmen Behmen Kubadi, ünlü filmi Sarhoş Atlar Zamanı’nda Kolbar mensuplarının durumunu aktardı.”
Ancak en şaşırtıcı olanı, İranlı yetkililerin bu konuyu ele alırken ortaya koydukları akılsızlık. Uzun yıllar boyunca Kolbarlar, iktidar tarafından rutin bir uygulamayla katledildi. İnsan hakları örgütleri tarafından ‘Kolbar meselesine herhangi bir şekilde çözüm bulunması’ yönünde yayınlanan yüzlerce rapora ve siyasi ve sendikal çağrılara rağmen İranlı yetkililer, neredeyse her gün gerçekleşen cinayetlere ilişkin hiçbir şey yapmadı. Güvenilir istatistikler, geçtiğimiz yıldaki mağdur sayısının 154’ü aştığını söylüyor. Bunların yanı sıra 1980’lerden bu yana sınırın her iki tarafından yüksekten düşme, donma, bazı dağ hayvanlarının saldırıları veya askeri mayınlar dolayısıyla onlarca kişi ölüyor.
Kürt sivil aktivistler ve aydınlar, İranlı yetkililere hitaben ardı ardına Kolbar üyelerini hedef almayı bırakma çağrısı yapıyor. Kolbar mensupları, İranlı yetkililerin sınıflandırmasına göre kanun dışı kaçakçılık ağlarının en zayıf ve en kırılgan halkasını oluşturuyor. Yetkililere ‘bu şebekelerin liderlerini ve onların büyük tüccarlarını hedef alma’ çağrısı yapan aktivistler ayrıca, sınır ötesi kaçakçılık faaliyetlerini durdurma konusunda ciddilerse onlara, ülkenin çeşitli bölgelerinde iş imkanları sağlama ve dengeli kalkınmanın sağlanması açısından üzerlerine düşen sorumluluğu üstlenme çağrısında bulundu.
Kürt/İranlı uluslararası yönetmen Behmen Kubadi, Cannes Film Festivali’nde Altın Kamera ödülünü kazanan ünlü filmi Sarhoş Atlar Zamanı’nda Kolbar mensuplarının durumunu aktardı. Ancak Kürtler dışındaki İran kamuoyunu Kolbar meselesini ulusal bir mesele olarak görmeye zorlamıyor.
İran Parlamentosu’nun Kirmanşah, İlam, Kürdistan ve Batı Azerbaycan vilayetlerinden Kürt kökenli bazı temsilcileri, geçtiğimiz yıllarda İranlı yetkilileri Kolbar üyelerine yönelik davranışlarından dolayı eleştirmişti. Ancak üzerlerine uygulanan güvenlik ve siyasi baskılar, onları bu eleştirileri tekrarlamaktan kaçınmaya itti. Kürt temsilciler, gerçekleştirilen birçok hedef alma operasyonuyla ilgili soruşturma yapılmasını talep etti. Ayrıca İranlı yetkililere, Kolbar üyelerinin haklarını koruyabilecek ve onlara insanca bir yaşam sağlayabilecek sendikalar ve dernekler kurmalarına izin verilmesi çağrısında bulundu. Ancak bunların hiçbiri gerçekleşmedi.
*Bu haber Şarku’l Avsat tarafından Londra merkezli Al-Majalla dergisinden çevrildi.
