Hüda Rauf
Son iki yılda İran, rejimin hayatta kalması ve bölgesel konumu, yani bölgesel nüfuzu ve emelleri açısından en büyük iki meydan okuma ile karşı karşıya kaldı. Geçen yıl İsrail, ardından Washington İran'a saldırdı ve bu da İran'ın askeri zayıflıklarını, güvenlik açıklarını ve hava savunma sisteminin savunmasızlığını ortaya çıkardı.
Bu yılın başında İran, ekonomik nedenlerle başlayan ancak hızla devletin başını hedef alan, bazıları rejimi devirmeyi talep eden sloganlara dönüşen, dahası monarşiye dönüş çağrılarının görüldüğü güçlü protestolara sahne oldu. Protestolara ivme kazandıran, İran rejimini tehdit eden ve protestocuları devam etmeye teşvik eden ABD Başkanı Donald Trump'ın müdahalesiydi. Dahası tehditleri, ABD'nin İran'a karşı bir saldırı düzenlemesi olasılığına kadar vardı.
Bu arada, bu güçlü fırtına ile başa çıkmak için İran, Washington ile müzakerelere geri dönmeyi talep etti, o zaman Trump askeri saldırı tehditlerinden geri adım attı. Bu noktada İran'ın karşı karşıya kaldığı baskılar göz önüne alındığında, mevcut ve gelecek dönemde dikkate alabileceği birkaç noktayı belirtmek önemlidir.
Birincisi: Hem İran hem de Washington, şu anda zaman kazanmaya çalıştıklarının farkındalar. Tahran diplomasi konusunda istekli olduğunu gösterse de amaç protestolar kontrol altına alınıp bastırılana kadar Trump'ı etkisiz hale getirmek ve ardından rejimin istikrarını tehdit edebilecek bir saldırıdan kaçınmaktır.
İkincisi: Hiçbir rejim hava saldırısı sonucu düşmediğinden, Trump'ın İran'a olası herhangi bir askeri müdahaledeki amacını belirlemesi çok önemliydi. Dahası Washington bölgedeki askeri takviyelerini bir süredir geri çekmiş olduğu için protestolar sırasında askeri seçeneğin ertelenmesi, son zamanlarda bir uçak gemisi ile savaş uçaklarının geri dönüşünün kanıtladığı üzere, Ortadoğu'ya ilave ABD kuvvetlerinin ulaşmasıyla bağlantılı olabilir. Bu, İran'a karşı herhangi bir saldırının çok daha beklenmedik ve sürpriz olacağını gösteriyor.
Amerikan askeri saldırısı amacına göre değerlendirilmelidir. Amaç, iç protestolar ve huzursuzluk olmadan zor olan rejim değişikliği mi, yoksa hem Washington hem de İsrail'in paylaştığı bir amaç olan İran'ın füze gücünü zayıflatmak mı?
Aynı şekilde, saldırının kapsamı da daha sonra amaca göre belirlenecektir. Bu saldırı, Devrim Muhafızlarına ait belirli askeri varlıkları veya tesisleri hedef alan sınırlı bir saldırı olabileceği gibi, büyük ölçekli, geniş çaplı bir savaş da olabilir. Bu ikinci senaryo, Trump'ın ideolojisi tarafından desteklenmeyen veya Amerikan kamuoyu tarafından onaylanmayan uzun bir savaş demektir.
Üçüncüsü, İran'da rejim değişikliği kolay değildir, çünkü İran içinde, İranlılar veya dış dünya için net bir alternatif yoktur. İran, etnik ve mezhepsel çeşitliliğiyle son derece kompleks bir ülkedir ve bu durum, bağımsızlık çatışmalarını, ayrılık mücadelelerini ve sınırlarının ötesine uzanacak kaosu tetikleyebilir. Dahası, İran, balistik füze sistemi ve 440 kilograma kadar yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum içeren nükleer kapasitesi de dahil olmak üzere stratejik yeteneklere de sahiptir. Tüm bu problemler, rejim değişikliğini oldukça zorlaştırmaktadır.
Washington'un özellikle Irak ve Afganistan'da zorla rejimi değiştirme konusundaki geçmiş deneyimleri başarılı olmamıştır. Keza Arap bölgesi, bazı rejimleri deviren ve ülkelerini başarısızlık ve iç savaş dalgalarına sürükleyen halk ayaklanmalarına tanık olmuştur. Bu nedenle, bu rejim değiştirme deneyimleri, İranlıların rejimlerinden aynı şekilde kurtulmaları konusunda pek ilham verici değildir.
Dördüncüsü: Öte yandan, İsrail şu anda güney Lübnan'ı bir dizi hava saldırısıyla hedef alıyor. Bu nedenle, İsrail güney Lübnan'daki misyonunu tamamlayana kadar İran ile askeri gerilimi azaltmak hem İran hem de Lübnan cephelerinde çatışmayı aynı anda tırmandırmaktan daha tercih edilebilir olabilir.
Beşincisi: İran, Trump için askeri seçeneğin masada olduğunu ve her an devreye sokulabileceğini biliyor. Bu nedenle, 12 günlük savaştan bu yana, Çin aracılığıyla hava savunma sistemini güçlendirmeye çalıştı ve bölgedeki milislerini, özellikle de Husileri silahlandırdı.
Altıncısı: İran'ın İsrail ile savaşından sonra öğrendiği ders, arenalar birliği ilkesini aktifleştirmekten vazgeçip Hamas ve Hizbullah'ı terk ettiğinde kolay bir hedef haline geldiği olabilir. Bu nedenle, İsrail ile gelecekteki herhangi bir çatışmada İran, birden fazla cephede çatışmaları körüklemeye çalışacaktır ve İsrail de ikili çatışmalarla değil, alev alacak birden fazla arena ile karşı karşıya kalacaktır.
Yedincisi: İran, nükleer güç haline dönüşmesi Amerikan ve İsrail tehditlerine karşı caydırıcı bir unsur olarak hizmet edebileceği için gelecekte nükleer doktrinini gizlice değiştirmeye çalışabilir.
Sekizincisi: İran rejimi, son cumhurbaşkanlığı seçimlerinde sertlik yanlısı aday Said Celili'ye oy veren yaklaşık 13 milyon vatandaştan oluşan bir halk tabanına sahip. Bu seçmen tabanı rejimin ideolojik yönelimleriyle bağlantılı ve onu savunuyor.
Dokuzuncusu: Dini Liderin halefi meselesinde gelecek beklenmedik gelişmelere gebe olabilir, ancak Hamaney'in hayattayken yeni lideri belirlemeye çalışacağı kesindir. Ani bir şekilde ölmesi durumunda ise Devrim Muhafızları seçim sürecine müdahale etmek isteyecektir. Eğer rejim içinde fikir birliğine varılırsa ve bir dış faktör olmazsa, bir sonraki Dini Liderin seçimi senaryosunu belirleyecek başka faktörler de vardır.
Bu faktörler arasında Devrim Muhafızları'nın rolü ve ekonomik çıkarlar ağı ile siyasi gruplar arasındaki güç dengesi de yer alıyor. Üçüncü faktör ise Hamaney'in çıkar ağıdır. 1989'da iktidara geldiğinden beri, iç içe geçmiş bir güvenlik, istihbarat ve üstün ekonomik sistemin inşasından doğan bir ilişki ve çıkar ağı kurmaya çalıştı.
Hamaney, seçilmiş kurumları aşan ve derin devlet olarak adlandırılan bir ağ aracılığıyla gücünü ve etkisini sürdürdü; bu ağ, çıkarlarını korumayı taahhüt eden birinin görevi üstlenmesi için çalışacaktır. Bahsi geçen ağ, dini, askeri ve istihbarat geçmişine sahip binlerce personeli istihdam eden Dini Liderlik Ofisi'ni, dini kurumlardaki sertlik yanlılarını ve elbette, bu siyasi ve ekonomik ayrıcalıkları muhafaza edecek bir Dini Liderin varlığını korumaya çalışacak olan Devrim Muhafızları'nı içermektedir.
Bu ağ, Batı ile yapılan nükleer anlaşmadan ve İran'a uygulanan yaptırımların kısmen kaldırılmasından yararlanma fırsatlarını sürekli olarak baltalamaktadır. Tüm bu faktörler, yaşam koşullarının ve ekonomik durumun kötüleşmesine katkıda bulunmuştur. Bugün, Devrim Muhafızları'na ek olarak sertlik yanlıları, Hamaney'e bağlı temel çıkarlar ağını oluşturmaktadır ve bu ağ, istenmeyen bir figürün yükselişini engelleyecektir.
Washington ve Batı, Devrim Muhafızları ile iş birliği yaparak, reformcuları destekleyerek veya silahlı kuvvetleri güçlendirerek Hamaney sonrası siyasi geçişe müdahale edebilir. Ancak, her halükarda Hamaney'in halefi senaryosu hem İran rejimi hem de Batı için ciddi bir değerlendirme konusudur.
Onuncusu: Protestoların bastırılması, İran rejimi mevcut koşullardan yararlanıp vatandaşların yaşam koşullarını iyileştirmek için ekonomik ve sosyal politikalarını yeniden değerlendirmedikçe, bunların gelecekte tekrarlanmayacaklarını garanti edemez. Böyle bir durumda, rejimi zayıflatan faktörler içeriden olacaktır.
On birincisi: İran, bölgesel izolasyonunu kırmak ve Amerikan tehditlerine karşı diplomatik destek elde etmek için bölgesel komşularıyla olumlu ilişkilere yatırım yapmalıdır. Nitekim İran'ın Körfez ülkeleriyle kurduğu temaslar, bir askeri saldırının yapılmaması için Trump ile temaslarda bulunulmasında kilit rol oynadı.
İtalyan polisi sabotaj ihtimalini araştırıyor (Reuters)