Sudan, savaşın dördüncü yılına girmesi ve askeri-siyasi ittifakların hızla değişmesiyle birlikte son derece karmaşık bir süreçten geçiyor. Sudan ordusunun safına katılan ve daha önce Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) bünyesinden ayrılan grupların yanı sıra, silahlı hareketlerin ortak güçleri, Sudan Kalkanı Kuvvetleri ve İslamcı akıma yakın oluşumların da aynı cephede yer almasıyla, HDK karşıtı kampta yeni bir güç dengesi haritası giderek belirginleşiyor. Bu tablo, kökenleri, hedefleri ve Sudan devletinin geleceğine ilişkin vizyonları farklı olan çok sayıda aktör arasında çıkarların geçici olarak kesiştiğine işaret ediyor.
Her ne kadar bugün söz konusu güçleri bir arada tutan en önemli unsur HDK’ye karşı mücadele olsa da, taraflar arasındaki siyasi ve askerî görüş ayrılıkları bu ittifakın geleceğine ilişkin ciddi soru işaretlerini beraberinde getiriyor. Sudan’ın geçmiş tecrübeleri, savaş dönemlerinde kurulan ittifakların barış sürecinde mutlaka kalıcı ortaklıklara dönüşmediğini gösteriyor. Aksine, bu tür ittifaklar savaş sonrası dönemde nüfuz, iktidar paylaşımı ve yeni düzenlemeler konusunda ortaya çıkabilecek yeni çekişmelerin zemini haline gelebiliyor. Bu nedenle ortaya çıkan yeni güç dengelerinin dikkatle incelenmesi, aynı cephede yer alan unsurlar arasındaki ilişkilerin niteliğinin değerlendirilmesi ve önümüzdeki dönemde uzlaşı ya da çatışma ihtimallerinin analiz edilmesi büyük önem taşıyor.
Son dönemde Sudan ordusu, farklı geçmişlere ve hedeflere sahip çeşitli güçlerin altında hareket ettiği temel askerî çatı haline geldi. Darfur kökenli silahlı hareketlere bağlı ortak güçler, sahadaki ağırlıkları ve savaş tecrübeleriyle dikkat çekerken, Sudan Kalkanı Kuvvetleri yükselen bir askerî ve kabilesel güç olarak öne çıkıyor. Buna karşılık, HDK saflarından ayrılan bazı isimler ve gruplar da yeni güç denkleminde kendilerine yer edinmeye ve etkilerini göstermeye çalışıyor.
Zorunluluk ittifakı
Bu bileşim, ‘zorunluluk ittifakı’ olarak nitelendirilebilecek bir yapı ortaya çıkardı. Bu çerçevede söz konusu güçleri bir araya getiren temel unsur HDK’ye karşı ortak mücadele olurken, bu durum taraflar arasında ortak bir siyasi projenin bulunduğu anlamına gelmiyor. Her aktörün, iktidarın geleceği ve nüfuz paylaşımına ilişkin kendine özgü hesapları bulunuyor.
Bu bağlamda, savaş sonrası dönemde İslamcı hareketin konumu da önemli bir tartışma başlığı olarak öne çıkıyor. Uzun yıllar boyunca Sudan devletinde siyasi, örgütsel ve güvenlik alanlarında önemli bir nüfuz odağı olan İslamcılar, artık geçmişte olduğu gibi tek başına belirleyici bir etki alanına sahip değil. Savaş süreci içinde yükselen yeni aktörler, zorunlu olarak İslamcı bir çizgiye mensup değil. Ayrıca bu aktörlerin bir kısmı, eski Devlet Başkanı Ömer el-Beşir döneminden bu yana İslamcı yapılarla süregelen siyasi rekabet ve çatışma geçmişine de sahip.
Bu tablo, dikkat çekici bir paradoksu ortaya koyuyor: Orduya desteğin genişlemesi ve aktör çeşitliliğinin artmasıyla birlikte, İslamcı hareketin bu ittifak içindeki göreli ağırlığı azalıyor. İslamcılar artık ne tek başına siyasi bir şemsiye sağlayan ne de tek başına askerî ya da toplumsal mobilizasyonu yönlendiren ana güç konumunda. Bunun yerine, her biri kendi çıkarları ve hesapları olan çok sayıda aktörün yer aldığı daha parçalı bir güç yapısının bileşenlerinden biri haline gelmiş durumdalar.
İslamcılar baskı altında
İslamcı hareket üzerindeki siyasi baskıların, hem iç hem de dış düzeyde giderek arttığına dair işaretler çoğalıyor. İslamcı çizgiye yakınlığıyla bilinen strateji uzmanı Abdulhadi Abdulbasit, mevcut dönemde İslamcı hareketin benzeri görülmemiş zorluklarla karşı karşıya olduğunu belirtiyor. Abdulbasit’e göre, savaş sonrası düzenlemelerde İslamcıların dışlanmasına yönelik çağrılar artarken, aynı zamanda geçmiş iktidar dönemlerindeki rolleri ve bu dönemle bağlantılı iddialar nedeniyle hesap vermeleri yönündeki talepler de güçleniyor. Son aylarda, İslamcı hareketin önde gelen bazı isimlerine yönelik hukuki işlemler uygulanmış, bu isimler bir süre sonra serbest bırakılmıştı. Ancak eski iktidar partisi Ulusal Kongre Partisi yöneticilerinden en-Numan Abdulhalim halen gözaltında tutuluyor.
Dış baskılar sonucu alındığı düşünülen bu önlemler, Sudan İslami Hareketi, Ulusal Kongre Partisi ve el-Bera bin Malik Tugayı’nın ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından ‘terör örgütü’ olarak sınıflandırılmasıyla aynı zamana denk geldi.
Ayrıca, bölgesel ve uluslararası düzeyde İslamcıların gelecekteki herhangi bir siyasi süreçten dışlanmasını savunan görüşler de giderek görünürlük kazanıyor. Bu yaklaşım, başta ABD, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Mısır’dan oluşan Dörtlü Mekanizma ile Birleşmiş Milletler (BM), Avrupa Birliği (AB), Afrika Birliği (AfB), Arap Birliği ve Hükümetlerarası Kalkınma Otoritesi (IGAD) gibi çok taraflı platformların açıklama ve istişarelerine de yansıyor.
Öte yandan, sivil siyasi güçler İslamcıların gerilemesini savaşın doğrudan sonucu olmaktan ziyade, demokratik geçiş sürecinin bir gerekliliği olarak değerlendiriyor. Sivil Demokratik Güçler İttifakı (Sumud) Sözcüsü Dr. Bekri el-Cak, Sudan Ordusu Komutanı Orgeneral Abdulfettah el-Burhan’ın İslamcılardan uzaklaşma kapasitesine sahip olabileceğini, ancak asıl sorunun İslamcıların devletin çeşitli kurumlarındaki köklü etkisi olduğunu ifade etti. El-Cak’a göre, bu aktörlerin tamamen dışlanması, ancak geniş tabanlı bir siyasi ittifak ve kapsayıcı bir proje ile mümkün olabilir; bu da ülkenin bir sonraki aşamasını yönetebilecek ortak bir siyasi çerçeve gerektiriyor.
Sudan Ulusal Kongre Partisi yöneticilerinden Şerif Muhammed Osman, İslamcı hareketin, Aralık 2018’de gerçekleşen halk devrimiyle birlikte Sudan halkının iradesiyle çöktüğünü ifade etti. Ayrıca uluslararası baskılar ve yaptırımların, ABD’nin İslamcı hareketi ‘terör bağlantılı listelere’ dahil etmesi gibi adımların, söz konusu yapının siyasi izolasyonunu daha da artıracağı görüşünü dile getirdi.
Osman, sivil güçlerin İslamcıları siyaseten dışlama yönünde ilerlediğini, bunun temel gerekçesinin ise Sudan’da istikrarın ve devletin yeniden inşasının ancak sivil ve barışçıl bir geçiş süreciyle mümkün olabileceği inancı olduğunu belirtti. Ona göre İslamcı hareketin ve ona bağlı siyasi yapıların etkisi giderek gerileme eğiliminde.
Bu çerçevede, orduya yakınlığıyla bilinen Demokratik Blok lideri Mubarak Ardol, Addis Ababa’da düzenlenen bir toplantı sırasında sivil Sudan güçleriyle, eski iktidar partisi Ulusal Kongre Partisi ile Sudan Kurucu İttifakı’nın gelecekteki herhangi bir siyasi düzenlemeden dışlanması konusunda sözlü bir mutabakata varıldığını ve bunun kendi sosyal medya hesabında da doğrulandığını açıkladı.
Bununla birlikte, İslamcı nüfuzun tamamen sona erdiğini söylemek için henüz erken olduğu değerlendiriliyor. Zira İslamcı hareket, hâlâ örgütsel ağlara, birikmiş siyasi deneyime ve devletin bazı kurumları ile toplumun belirli kesimleri içinde varlığa sahip. Ancak mevcut göstergeler, hareketin uzun yıllar boyunca sahip olduğu baskın konuma yeniden ulaşmasının önceki dönemlere kıyasla çok daha zor olduğunu ortaya koyuyor.
