Birleşmiş Milletler (BM) Güvenlik Konseyi yarın kapalı kapılar ardında, bir sonraki BM Genel Sekreteri olmak için yarışan yedi adayın aldığı desteği ölçmek amacıyla bağlayıcı olmayan ilk gayriresmi ‘yoklama’ oylamasını gerçekleştirecek.
Arjantin, Şili, Kosta Rika, Ekvador, Guyana, Senegal ve Uganda’dan adaylar, yıl sonunda iki dönemlik (10 yıllık) görev süresini tamamlayarak görevinden ayrılacak olan Portekizli Antonio Guterres’in yerine geçebilmek için yarışıyor.
Guterres’in halefi, kurumsal etkisi zayıflayan ve krizlerle mücadele eden BM’yi yeniden canlandırma gibi zorlu bir görev üstlenecek. Yeni genel sekreterin ayrıca, giderek artan şekilde eleştirilen maliyetli ve hantal bürokrasiyi reforme etmesi, kurum bünyesindeki birçok ajans arasındaki görev tekrarlarını azaltması yönündeki baskılarla da karşı karşıya kalması bekleniyor.
Gayriresmi yoklama oylamaları, BM Güvenlik Konseyi’nin 15 üyesi arasında yapılan bağlayıcı olmayan gizli oylamalardan oluşuyor. Üyelere her aday için ‘destekliyorum’, ‘desteklemiyorum’ veya ‘görüşüm yok’ seçenekleri sunuluyor. Şarku’l Avsat’ın Reuters’tan aktardığına göre oylama gizli yapılıyor ve toplantılara yalnızca Konsey üyeleri katılıyor.
Yarışta şu aşamada açık ara önde görünen bir aday bulunmuyor. Geçmiş uygulamalar, çok sayıda oylama turunun yaz boyunca sürebileceğini, sürecin ise eylül sonu veya ekim başında tamamlanabileceğini gösteriyor. Ancak üzerinde uzlaşı sağlanan bir adayın ortaya çıkmaması halinde sürecin daha da uzaması ihtimali bulunuyor.
Mevcut adaylar şöyle:
1- Rafael Grossi
65 yaşındaki deneyimli Arjantinli diplomat Rafael Grossi, altı yıldır BM’ye bağlı Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın (UAEA) Genel Direktörü olarak görev yapıyor. Yoğun diplomasi trafiği ve aktif çalışmalarıyla uluslararası alanda dikkat çeken Grossi, BM Genel Sekreterliği için öne çıkan isimler arasında gösteriliyor.
UAEA’nın uzun yıllardır İran’ın nükleer programını denetlemesi kapsamında Grossi, ABD Başkanı Donald Trump’ın 2018’de ülkesini nükleer anlaşmadan çekmesinin ardından anlaşmanın bazı unsurlarını korumaya yönelik müzakerelere liderlik etti.
Ancak Grossi’nin eleştirmenleri, Tahran’la uzlaşma arayışında fazla ileri gittiğini savunuyor. Sekiz çocuk babası olan ve İngilizce, İspanyolca, Fransızca ile İtalyanca başta olmak üzere birçok dili konuşan Grossi, uluslararası krizlerde yürüttüğü yoğun diplomasi sayesinde hem kendi konumunu hem de UAEA’nın uluslararası ağırlığını güçlendirdi.
Grossi’nin en önemli başarılarından biri, Rusya’nın kontrolündeki Zaporijya Nükleer Santrali’ne UAEA’dan küçük bir uzman ekibinin konuşlandırılmasını sağlaması oldu. Bu adım, Rusya-Ukrayna savaşı sırasında cephe hattından defalarca yapılan zorlu geçişlerin ardından hayata geçirildi.
Reuters’a konuşan çok sayıda diplomata göre Grossi, BM Genel Sekreterliği yarışının en güçlü adaylarından biri konumunda bulunuyor. Diplomatlar, Grossi’nin yıllardır BM Güvenlik Konseyi’nin beş daimi üyesi olan ABD, Rusya, Çin, Birleşik Krallık ve Fransa’nın desteğini korumaya çalıştığını, bu ülkelerin desteğinin ise BM’nin en üst makamına seçilmek için belirleyici öneme sahip olduğunu belirtiyor.
2- Michelle Bachelet
74 yaşındaki Michelle Bachelet, Şili’de iki dönem devlet başkanlığı yaptıktan sonra BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri olarak görev üstlendi. Ayrıca 2010-2013 yılları arasında kadın haklarının güçlendirilmesine odaklanan BM Kadın Birimi’nin (UN Women) İcra Direktörlüğü’nü yürüttü.
Şili hükümeti, mart ayında ülkedeki siyasi yönetimin sağa yönelmesinin ardından Bachelet’e verdiği desteği geri çekti. Ancak Bachelet, Brezilya ve Meksika’nın desteğiyle adaylığını sürdürmeye devam edeceğini açıkladı.
Bachelet, kürtaj hakkını destekleyen tutumu nedeniyle ABD’deki muhafazakâr çevrelerin eleştirilerine hedef oldu. Nisan ayında ise ABD’nin BM Daimi Temsilcisi Mike Waltz, bir ABD senatörünün Bachelet’in göreve uygunluğuna ilişkin dile getirdiği endişelere katıldığını söyleyerek adaylığına yönelik eleştirileri güçlendirdi.
3- Rebeca Grynspan
70 yaşındaki Kosta Rika eski Devlet Başkan Yardımcısı Rebeca Grynspan, kendisini çok taraflılığa inanan ve reform yanlısı bir aday olarak tanıtıyor. Grynspan, kariyeri boyunca cinsiyete dayalı engellerle karşılaştığını belirtirken, BM’nin barış, kalkınma ve insan haklarına yönelik misyonuna uzun yıllardır güçlü bir bağlılık duyduğunu vurguluyor.
Kosta Rika’nın eski Devlet Başkan Yardımcısı olan ve halen Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı’nın (UNCTAD) Genel Sekreterliği görevini yürüten Grynspan, seçim kampanyası sürecinde çıkar çatışmasını önlemek amacıyla eylül ayına kadar görevinden çekildiğini açıkladı.
4- Maria Fernanda Espinosa
61 yaşındaki Maria Fernanda Espinosa, Ekvador’un eski Devlet Başkanı Rafael Correa döneminde Dışişleri ve Savunma Bakanlığı görevlerini yürüttü. Espinosa ayrıca, biyolojik çeşitlilik, iklim değişikliği, sosyal eşitlik ve yerli halklara yönelik politikalar alanlarında BM ile çeşitli sivil toplum kuruluşlarına danışmanlık yaptı.
Adaylık vizyonunu açıkladığı bildiride, Ekvador’un BM Daimî Temsilcisi ve BM Genel Kurulu Başkanı olarak yürüttüğü görevlerin kendisine bu küresel kurumu yakından tanıma fırsatı verdiğini belirten Espinosa, “Basit bir inançla aday oluyorum: BM, önceliklerini belirleme cesaretini, uygulamada disiplinini ve belirli hedefler doğrultusunda hareket edebilmek için siyasi güvenini yeniden kazanmalıdır” ifadelerini kullandı.
5- Carolyn Rodrigues Birkett
Carolyn Rodrigues Birkett, deneyimli bir diplomat ve eski siyasetçi olup, 2020 yılından bu yana Guyana’nın BM Daimî Temsilcisi olarak görev yapıyor. Birkett, Guyana tarihinde dışişleri bakanlığı görevini üstlenen ilk kadın ve bu göreve getirilen ilk yerli halk mensubu olarak kayıtlara geçti.
Birkett ayrıca, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nde (FAO) üst düzey görevlerde bulundu. Seçilmesi halinde hem BM’nin ilk kadın genel sekreteri hem de Karayipler bölgesinden bu göreve gelen ilk isim olacak. Birkett, uluslararası kuruluşu daha etkin bir yapıya kavuşturma sözü verirken, bunun çatışmaların önlenmesine yönelik çabaların güçlendirilmesi ve iklim alanındaki çalışmaların ilerletilmesiyle mümkün olacağını vurguladı.
6- Macky Sall
Senegal’in eski Cumhurbaşkanı Macky Sall, borç yükü altındaki gelişmekte olan ülkelere destek verilmesi gerektiğini vurguluyor ve BM Güvenlik Konseyi’nin reforme edilmesi çağrısında bulunuyor. Sall’ın bu çağrısı, gelişmekte olan ülkelerin BM’nin en etkili organında daimî üyelik hakkı elde etme taleplerine işaret ediyor. Sall’ın adaylığı Burundi tarafından gösterildi. Seçilmesi halinde Sall, Mısırlı Boutros Boutros-Ghali ve Ganalı Kofi Annan’ın ardından BM Genel Sekreterliği görevine gelen üçüncü Afrikalı isim olacak.
Sall, X platformundaki paylaşımında, “Her zamankinden daha fazla, yenilenmiş biçimiyle çok taraflılık, tamamen dönüşüm geçiren bir dünyanın karşı karşıya olduğu zorluklarla başa çıkmanın en iyi yolu olmaya devam ediyor” ifadesini kullandı.
7- Olara Otunnu
Ugandalı diplomat ve eski BM Genel Sekreter Yardımcısı Olara Otunnu, BM Genel Sekreterliği görevi için Uganda tarafından aday gösterildi. 75 yaşındaki Otunnu, mevcut adaylar arasında en yaşlı isim konumunda bulunuyor.
Otunnu, vizyonunu açıkladığı bildiride kurumsal reformların sürdürülmesi gerektiğini vurgulayarak, büyük uluslararası çatışmaların sona erdirilmesine katkı sağlayacak çabalara en yüksek önceliği vereceğini belirtti. Otunnu ayrıca, BM’nin yapay zekâ alanındaki faaliyetlerini denetleyecek bir mekanizmanın kurulması için çalışacağını taahhüt etti. Ekonomik kalkınmayı engellemeyecek şekilde iklim değişikliğiyle mücadele konusunda adımlar atılması gerektiğine de dikkat çekti.
Bununla birlikte, adaylık yarışına ilerleyen dönemde yeni isimlerin de katılması mümkün görünüyor.
Genel Sekreter nasıl seçilir?
Gayriresmi yoklamaların ilk turlarında, diplomatların toplam destek ve karşıtlık düzeylerini öğrenebilmesi amacıyla üzerinde aday isimlerinin bulunmadığı oy pusulaları kullanılıyor. Bu yöntem, olumsuz oyların veto hakkına sahip beş daimî üyeden (Çin, Fransa, Rusya, Birleşik Krallık ve ABD) biri tarafından verilip verilmediğinin ortaya çıkmasını engelliyor.
Daha sonraki aşamalarda ise beş daimî üyenin temsilcileri, seçilmiş üyelerden farklı renkte oy pusulaları kullanıyor. Böylece bir adayın bu ülkelerden herhangi birinden desteklemeyen bir oy alıp almadığı belirlenebiliyor.
BM Güvenlik Konseyi, sürecin sonunda genellikle kapalı kapılar ardında bir karar alarak, 193 üyeli BM Genel Kurulu’na belirli bir adayın atanmasını tavsiye ediyor. Bu kararın kabul edilmesi için en az 9 olumlu oy gerekiyor ve hiçbir daimî üyenin veto hakkını kullanmaması şartı aranıyor. BM Genel Kurulu’nun daha sonraki onayı ise uzun süredir büyük ölçüde sembolik bir işlem olarak değerlendiriliyor.
Halen BM Güvenlik Konseyi dönem başkanlığını Demokratik Kongo Cumhuriyeti yürütüyor. Ülkenin BM Büyükelçisi Zenon Mukongo Ngay, dün gazetecilere yaptığı açıklamada, ilk gayriresmi yoklama turunun yarın sabah gerçekleştirileceğini doğruladı.
Mukongo Ngay, diğer adayların katıldığı gayriresmi oturumlara henüz iştirak etmemiş olmasına rağmen Otunnu’nun aday listesine dahil edileceğini söyledi.
Otunnu’nun özgeçmişinde, 1981 yılında BM Güvenlik Konseyi dönem başkanlığı görevini yürüttüğü sırada yeni BM Genel Sekreteri seçimi için gayriresmi yoklama sistemini geliştirdiği belirtiliyor.
