Hüda Rauf
İran ne zaman müzakerelere zemin hazırlıyor? Ve Tahran'ın müzakere etmek istediğinde sergilediği davranışı nasıl anlamalıyız? İran, müzakere etmek istediğinde tarihsel olarak iki yaklaşım kullanmıştır ve Hürmüz Boğazı'ndaki mevcut gerilime, bu iki yaklaşımın etkinleştirilmesi damga vurmaktadır. Buna ek olarak, şu anda Yemen'deki Husiler aracılığıyla kartları yeniden karıştırma stratejisi uyguluyor; duruma, maliyetlere ve faydalara bağlı olarak bir kartı oynarken diğerini yedekte tutuyor.
İslamabad Mutabakatı'na dönüş yolu
Washington ve Tahran arasındaki mevcut durum, özellikle Hürmüz Boğazı çevresindeki İran operasyonlarının tırmanması ve deniz trafiğine yönelik kısıtlamaların sıkılaştırılmasıyla birlikte, Kızıldeniz ve Babu’l Mendeb'de Husilerin tansiyonu yükseltmesiyle paralel olarak, açık bir çatışmaya doğru yeniden ilerliyor gibi görünüyor. Benzer şekilde, İran'ın söylemi de daha saldırgan görünüyor; operasyonlar Amerikan saldırılarına karşılık vermekle yetinmekten, Amerikan askeri varlığına ve çıkarlarına doğrudan bedel ödetmeye yönelik çabalara doğru kayıyor.
Ancak, bu gerilimi İran'ın diplomasiye kapıyı kapattığına dair bir kanıt olarak yorumlamak erken olabilir. İran davranışındaki en önemli değişiklik, müzakerelerden vazgeçmekle değil, müzakere sürecinde askeri gücün rolündeki değişiklikle bağlantılı. İran artık, müzakerelere kesin bir alternatif olarak değil, Washington'un hesaplarını değiştirecek araçlar olarak, güç kullanmaya ve nakliye ve enerji yollarına baskı uygulamaya daha hazır görünüyor. Başka bir deyişle, şahit olduğumuz şey, İran'ın baskıya karşılık verme politikasından, bu baskının devam etmesinin bedelini ödetme politikasına geçiş yapma girişimi olabilir.
Savunmadan saldırıya: Operasyonel bir değişim
Son gelişmeler, İran'ın çatışmayı yönetme yaklaşımında operasyonel bir değişime işaret ediyor. Amerikan saldırılarını absorbe etmek ve sınırlı bir şekilde karşılık vermekle yetinmek yerine, risk alma ve Amerikan gücüyle ilişkili çıkarları hedef alma konusunda daha fazla istekli olduğuna dair işaretler var; Körfez'deki seyrüseferle ilgili tehditler de buna dahil. İran'ın Hürmüz Boğazı dışında deniz yasak bölgesi deklare etmesi ve önceden koordinasyon olmadan bu bölgeye giren gemilerin İran denizcilik, sigorta ve destek hizmetlerine erişimini engelleme tehdidi bunu yansıtıyordu. Bazı İran çevrelerinin çatışmanın yeni bir risk seviyesine giriş yaptığının göstergesi olarak değerlendirdiği bir ABD savaş gemisine ateş açılması da bu gelişmeyle bağlantılıydı. Bu dönüşüm önemli çünkü İran'ın çatışmanın kendi topraklarıyla sınırlı kalmasını istemediğini ortaya koyuyor. Amerika Birleşik Devletleri, İran ekonomisini felç etmek için yaptırımlar, ambargolar ve petrol ihracatına baskı uygularken, Tahran da çatışmanın maliyetinin bir kısmını, İran çıkarlarının küresel enerji ve ticaret akışlarıyla kesiştiği denizcilik alanına kaydırmaya çalışıyor.
Temel sorun: Ekonomik boğma
İslamabad Mutabakat Zaptı'nın çöküşünden ve İran-ABD ilişkilerinin çıkmaza girmesinden bu yana, Washington, hedefli askeri operasyonların yanı sıra, giderek artan bir şekilde ekonomik baskı taktiklerine başvuruyor. Bilhassa Scott Bessent liderliğindeki baskı girişimiyle birlikte ABD Hazine Bakanlığı, çatışmanın yönetiminin ayrılmaz bir parçası haline geldi. Tahran için sorun sadece askeri saldırılarda değil, aynı zamanda ekonomik yaptırımlar ve petrol ambargolarının birleştirilmesinde, İran ticaretine baskı yapılmasında ve İran'ın gelirlerini geri kazanabilmesine getirilen kısıtlamalarda yatıyor. Bu nedenle, mevcut durumun devam etmesi, İran açısından kümülatif ekonomik ve askeri tükenme ve kan kaybı anlamına geliyor. İran'ın operasyonel doktrinindeki değişimin açıklaması bu olabilir. Washington, ekonomik baskının nihayetinde Tahran'ı taviz vermeye ve daha zayıf bir durumda müzakere masasına dönmeye zorlayacağına inanıyorsa, İran denklemi tersine çevirmeye ve baskıyı sürdürmeyi ABD için maliyetli hale getirmeye çalışıyor.
Peki, Husiler neden denklemin bir parçası?
Kızıldeniz ve Babu’l Mendeb'deki gelişmeler, İran-ABD çatışmasından ayrı düşünülemez. Hürmüz Boğazı çevresindeki gerilimlerin artmasıyla birlikte, Kızıldeniz, özellikle bazı ülkelerin Körfez ile ilişkili risklerden kaçınmaya çalışmasıyla, enerji ve ticaret için giderek daha hayati önemde bir su koridoruna dönüştü. Bu nedenle, tehditleri Babu’l Mendeb'e doğru genişletmek, ekonomik baskının kapsamını genişletmek anlamına geliyor. Nitekim son aylarda Husiler gerilimi artırmaya başladı ve bu da Kızıldeniz'i çatışmanın ilave cephesi haline getirme tehdidi oluşturarak, baskıyı iki stratejik nokta arasında dağıtıyor: Körfez'deki Hürmüz ve Kızıldeniz'deki Babu’l Mendeb.
Bu, sadece çatışmanın askeri olarak tırmandırılması değil, daha geniş bir ekonomik denklemi şekillendirme çabasıdır. Seyrüsefere yönelik tehdit ne kadar genişlerse, sigorta, ulaşım ve enerji maliyetleri de o kadar artar; bu da savaşın ve ablukanın devamını küresel ekonomi ve bölge için daha maliyetli hale getirir. Bu açıdan bakıldığında, Husilerin gerilimi artırması Yemen arenasının ötesine uzanan bir amaca hizmet ediyor olabilir. Washington'un İran'ı boğmaya çalıştığı ekonomik ortam üzerindeki baskı artarken, İran ve Husilerin gerilimi tırmandırması birbirinden ayrı bir dizi operasyondan ziyade çok cepheli bir baskı stratejisine benziyor. İran'ın bölgedeki milisleri nasıl pazarlık kozu olarak kullandığını, kendi krizleri yoğunlaştığında onları harekete geçirerek, Arap devletlerinin çıkarlarına karşı nasıl kullandığını gösteriyor.
Celili ve Hudeybiye Antlaşması
Gerilimdeki bu artışla birlikte, İran'ın müzakereler konusundaki en sert tutumunu sergileyen isimlerden biri olan Said Celili'nin açıklaması dikkat çekici bir önem kazanıyor. Müzakereleri her zaman tehlikeli bir yol olarak gören Celili, yakın zamanda “Hudeybiye Antlaşması”ndan ve ülkenin üzerindeki savaş gölgesini sonsuza dek ortadan kaldırabilecek bir girişimden bahsetti. Açıklamasının önemi, en sert söylemler içinde bile, hedefe ulaşmanın aynı şekilde çatışmaya devam etmeyi gerektirmediği ve araçları değiştirmenin amaçtan vazgeçmek anlamına gelmediği fikrinin belirmeye başladığını göstermesinde yatıyor. Hudeybiye Antlaşması'nın kendisi de çatışma bağlamında ortaya çıkmış olsa da daha geniş siyasi hedeflere ulaşmak için bir araçtan diğerine geçişi temsil ediyordu. Dolayısıyla burada soru şu: İran, savaşın artan maliyetleri ve ekonomik baskı gölgesinde müzakerelere nasıl zemin hazırlıyor?
Daha önceki İran söylemlerinde, çelişkili tercihleri haklı çıkarmak için çeşitli aşamalarda tarihsel semboller kullanılmıştır. Örneğin, İran eski Dini Lideri Ali Hamaney, siyasi ortamı nükleer müzakereleri kabul etmeye hazırlamak amacıyla Hasan bin Ali örneğini kullanırken, Hüseyin örneği ise direnişin devamı için iç desteği seferber etmek amacıyla kullanılmıştı. Bu nedenle, özellikle bu aşamada Celili gibi bir figürün Hudeybiye Antlaşması'na atıfta bulunması, İran'ın iç söylemini yavaş yavaş uzlaşma fikrine hazırladığına, İslamabad Mutabakatı'na asgari temel olarak sıkı sıkıya tutunduğuna işaret ediyor olabilir. Trump ise yeni bir anlaşma istiyor ve savaşı sona erdirmek, Hürmüz Boğazı'nı yeniden açmak için bir çerçeve oluşturan, sonraki müzakerelere zemin hazırlayan, ekonomik ve petrol düzenlemeleri içeren bir önceki mutabakata geri dönmek istemiyor. Zira özellikle uygulamada Hürmüz Boğazı'ndaki deniz koridoru ve petrol yaptırımları konusundaki anlaşmazlıklar, mutabakatın kademeli olarak çökmesine neden oldu.
Boğulmaktan kurtulmanın bir yolu olarak gerilimi tırmandırmak
İran askeri olarak tansiyonu yükseltmeye devam ediyor, ancak aynı zamanda inisiyatif ve uzlaşma fikrine kapı açan siyasi söylemler üretiyor. Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü sıkılaştırıyor, ancak önceki müzakere çerçevesine sıkıca tutunuyor, Yemen, Irak ve Lübnan'daki müttefikleri aracılığıyla baskı araçlarını kullanıyor, aynı zamanda seyrüseferi sürekli olarak kesintiye uğramasının uluslararası ekonomik maliyet yaratacağının farkında. Mevcut İran stratejisi, müzakere koşullarını değiştirmek için gerilimi yükseltmeye dayanıyor. Bu aşamada doğrudan hedefi, Amerika Birleşik Devletleri'ne karşı askeri bir zafer elde etmek değil, çünkü bu gerçekçi bir hedef değil. Bunun yerine, ekonomik ablukanın kalıcı hale gelmesini önlemek ve Washington'u çatışmaya devam etmenin maliyetini yeniden hesaplamaya zorlamaktır. Bu nedenle, mevcut yüksek tansiyon, İran'ın bölgesel tehdit seviyesini yükselterek ekonomik boğulmadan kurtulma çabasıdır. Halihazırda İran’ın davranışları, kendisinin pazarladığı şekliyle daha saldırgan görünebilir, çünkü bu, İran doktrini içinde savunma amaçlı karşılık vermekten saldırıya ve bedel ödetmeye doğru operasyonel bir yönelime dönüştü. Yine de bu, Tahran'ın son stratejik seçenek olarak açık savaşa hazır olduğu anlamına gelmiyor. Savaşın ekonomik ve askeri olarak neden olacağı kan kaybını göze alamaz. İslamabad Muhtırası’na dönüşle elde edeceği her türlü mali kazancı, kötüleşen ekonomik koşulların altında ezilen vatandaşların sıkıntılarını gidermek için kullanmak istiyor. Zira İran vatandaşları bu koşulların etkilerini her gün yaşıyorlar ve bu durum, savaş biter bitmez İran rejimine karşı ayaklanmalarına neden olabilir.
Özetle, İran, Washington'u İslamabad Mutabakatı’na geri döndürmek için tansiyonu yükseltiyor; tıpkı, çıkarlarına hizmet eden, hayati öneme sahip su koridorlarını kontrol etmesini sağlayan ve aynı zamanda ajandasına hizmet eden bölgesel bir güvenlik ortamı şekillendirmek için her zamanki stratejisi olan birden fazla dosyayı birbirine bağlayarak Husileri harekete geçirdiği gibi. Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre Tahran, Hürmüz Boğazı ve Babu’l Mendeb Boğazı'nda etkiye sahip olmanın, kendisine nükleer meselenin ötesine uzanan bir pazarlık kozu sağladığının farkında. Ayrıca, enerji akışında geniş çaplı bir aksamanın, özellikle petrol ve doğalgaz fiyatlarını etkilerse, Amerika Birleşik Devletleri içinde siyasi bir soruna dönüşebileceğini de biliyor.
İran ayrıca, geçmişte yaptırımların kaldırılması karşılığında nükleer dosyasını müzakere ettiği gibi, nükleer programı konusunda bir anlaşmaya varmadan tüm kazanımları elde etmeyi amaçlıyor. İran denklemi şuna dayanıyor; ekonomik baskı ABD'nin birincil silahıysa, bu durumda İran'ın buna karşı silahı enerji akışını ve nakliye yollarını aksatmak, Washington'u bu baskının bedelini ödemeye zorlamak olacaktır. Dolayısıyla, Kızıldeniz'de Husilerin gerilimi tırmandırması, bu İran denklemine hizmet etmektedir.
İran’ın halihazırda gerilimi tırmandırması, Tahran'ın müzakere yerine savaşı seçtiği anlamına gelmiyor. Aksine, ekonomik baskıyı kırmayı, Trump'ın politikalarının devamının maliyetini yükseltmeyi, Washington'u nihayetinde İslamabad Mutabakat Zaptı çerçevesine geri dönmeye zorlamayı amaçlayan yeni bir pazarlık kozu olarak yorumlanabilir. Tahran'ın müzakerelere nasıl zemin hazırladığını anlamak için müzakere etmek ve krizden kaçmak istediğinde, tüm cephelerde gerilimi yükselttiğini, reformcular değil, sertlik yanlıları arasında kilit isimler aracılığıyla diplomatik müzakere söylemini devreye soktuğunu belirtmeliyiz. Mesud Pezeşkiyan veya Abbas Arakçi, Celili benzeri açıklamada bulunsalardı bir anlamı veya değeri olmazdı. Böylece İran, müzakereler için zemin hazırlıyor ve kendisini daha da boğan bir krizden çıkış yolu arıyor. Ayrıca, dikkat çekicidir ki, barış zamanında birden fazla dosyayı birbirine bağlama stratejisini izledikten sonra, savaş zamanında da kartları yeniden karıştırma stratejisini izliyor.
*"Bu analiz Şarku’l Avsat tarafından Independent Arabia'dan çevrilmiştir."
