ABD ile İran arasındaki çatışmalar yedinci ayına girerken ve savaşın Hürmüz Boğazı’ndaki deniz taşımacılığı üzerindeki etkileri ağırlaşırken ABD Başkan Yardımcısı JD Vance, çatışmanın iki ay içinde “tamamen farklı bir aşamaya” gireceğini söyledi. Vance, yeni aşamanın niteliğine ilişkin ise ayrıntı vermedi.
Vance’in açıklamaları, ABD Başkanı Donald Trump’ın daha önce savaşın Kongre ara seçimlerinin “hemen ardından” sona ereceğini söylemesinin ardından geldi. Bu açıklama, çatışmanın kasım ayında yapılacak Kongre ara seçimleriyle eş zamanlı olarak yeni bir sürece girebileceğine işaret ediyor.
ABD Başkan Yardımcısı Vance, başkanlık uçağı Air Force Two’da New York Post gazetesine verdiği röportajda, Başkan Donald Trump’ın savaşın iki ay içinde farklı bir aşamaya gireceğine ilişkin öngörüsünün doğru olduğunu söyledi. Vance, Trump’ın silahlı kuvvetlerin başkomutanı olarak “çatışmaların ne zaman başlayacağına ve ne zaman sona ereceğine” karar veren kişi olduğunu belirtti.
Vance, “Geleceği öngöremeyiz ancak Başkan’ın bunun iki ay içinde tamamen farklı bir aşamaya gireceğini söylemekte haklı olduğunu düşünüyorum” dedi.
ABD içinde giderek artan eleştirilere yanıt vermeye çalışan Vance, Amerikan halkında “bir miktar sabırsızlık” bulunduğunu kabul etti. Ancak ABD’nin şu anda “saldırgan operasyonlara katılmadığını” söyledi.
Hürmüz’den yalnızca 4 gemi geçti
Vance ayrıca Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin normal seviyelerin yüzde 50’sinden fazlasına ulaştığını belirterek İran yönetiminin boğaz üzerindeki kontrolünü kademeli olarak kaybettiğini ve bu kaybın Kongre ara seçimlerine kadar devam edeceğini söyledi.
Ancak ilk denizcilik verileri bunun tersine işaret ediyor. Verilere göre Hürmüz Boğazı’ndaki hareketlilik sürerken salı günü boğazdan yalnızca 4 gemi geçti. Bu sayı, bir önceki gün kaydedilen 7 geminin de altında kaldı ve son 10 gündeki günlük ortalama 18 geminin oldukça gerisinde kaldı.
Geçiş yapan gemilerin ikisi boğaza giriş yaparken ikisi boğazdan çıktı. Gemilerin hiçbirinin ham petrol taşıyan dev tankerlerden veya sıvılaştırılmış doğal gaz tankerlerinden olmadığı belirtildi.
Savaşın 28 Şubat’ta başlamasından önce Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 125 büyük ticari gemi geçiyordu. Bunlar arasında petrol ve gaz tankerlerinin yanı sıra yük ve konteyner gemileri de bulunuyordu. Dünyadaki günlük ham petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz arzının yaklaşık yüzde 20’si bu boğazdan geçiyor.
Ancak takip verileri deniz trafiğinin tamamını yansıtmayabilir. Bazı gemiler, kimliklerini ve konumlarını belirleyen transponder cihazlarını kapatabildiği için ilk istatistiklerde görünmeyebiliyor.
Çin’den Hürmüz çağrısı
İran üzerindeki askeri ve ekonomik baskılar sürerken Çin de yeniden krize dahil olarak Washington ve Tahran’a itidal çağrısında bulundu ve diplomatik sürece dönülmesini istedi.
Çin Dışişleri Bakanı Vang Yi, çarşamba günü Pekin’de İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi ile görüşmesinde, tarafların sağduyulu ve itidalli davranması, “İslamabad Mutabakatı”na dönmesi ve esaslı istişarelerde bulunması gerektiğini söyledi.
Vang ayrıca tüm tarafları Hürmüz Boğazı’nın “mümkün olan en kısa sürede” yeniden açılmasını sağlayacak adımlar atmaya çağırdı. Çinli bakan, krizin devam etmesinin enerji taşımacılığının istikrarı ve küresel tedarik zincirleri üzerindeki etkileri konusunda uyarıda bulundu.
Vang, gerilimin başka bölgelere yayılmasından duyduğu endişeyi dile getirerek Pekin’in “bölgesel gerilimlerin Kızıldeniz’e daha fazla yayılmasını görmek istemediğini” söyledi.
Çinli bakan, Washington ve Tahran’a daha önce varılan mutabakatlar temelinde “müzakere mekanizmasını yeniden inşa etme” çağrısında bulundu. Bu açıklama, Pekin’in ABD tarafıyla üst düzey görüşmelere ev sahipliği yapmaya hazırlandığı bir dönemde geldi.
Çin’in tutumu, İran’la olan ekonomik ilişkileri nedeniyle ayrıca önem taşıyor. Çin, İran petrolünün başlıca alıcısı ve Tahran’ın en büyük ticaret ortağı konumunda. Pekin daha önce de Hürmüz Boğazı üzerinden normal ve güvenli deniz taşımacılığının yeniden tesis edilmesi çağrısında bulunmuş ancak Tahran’ın deniz taşımacılığına yönelik tehditlerini doğrudan eleştirmekten kaçınmıştı.
Vang, mevcut gelişmelerin bir kez daha “Orta Doğu’daki mevcut güvenlik mimarisinin yetersiz olduğunu” ortaya koyduğunu belirterek bu yapının reforme edilmesi ve güçlendirilmesi çağrısında bulundu. Çin’in İran politikasının ise değişmediğini vurguladı.
Arakçi: İran diplomasiye hazır
İran Dışişleri Bakanı Arakçi ise İran’ın egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve güvenliğini savunmaya hazır olduğunu ancak İranlıların haklarını güvence altına alan diplomatik çözümleri memnuniyetle karşıladığını söyledi.
Açıklama, İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın ülkesinin savaş istemediğini ve İran’ın taleplerinin karşılanması şartıyla müzakere masasına dönmeye hazır olduğunu yinelediği bir dönemde geldi.
Pezeşkiyan ayrıca ekonomik ve geçim koşullarındaki krizin ülkenin toplumsal bütünlüğü üzerindeki etkilerine karşı uyarıda bulunmuş ve İran’ın müzakere masasına zayıf bir konumda oturmak zorunda kalmaması için bu baskıların ele alınması gerektiğini vurgulamıştı.
Kiş Adası’nda patlama sesleri
Sahadaki gelişmeler kapsamında İran’ın Kiş Adası’nda salıyı çarşambaya bağlayan gece çok sayıda patlama sesi duyuldu. Patlamaların niteliği ve nedenine ilişkin resmi bir açıklama yapılmadı. İran resmi haber ajansı IRNA, yerel kaynaklara dayanarak patlama seslerinin deniz yönünden geldiğini bildirdi.
İran’ın güneyindeki adada son günlerde de benzer patlama sesleri duyulmuştu. Dört gün önce yerel kaynaklar deniz yönünden iki patlama sesi geldiğini bildirmişti. Hürmüzgan eyaletindeki yetkililer ise daha önce bölgede duyulan patlama seslerinin hava savunma sistemlerinin kapasitelerini test etmek ve değerlendirmek amacıyla yürütülen faaliyetlerden kaynaklandığını açıklamıştı.
Bu gelişmeler, Hürmüz Boğazı’ndaki gerilimin tırmandığı bir dönemde yaşandı. Gerilim kapsamında ABD’nin İran’a ait insansız teknelere yönelik saldırılarının yeniden başlaması, stratejik su yolunu iki ülke arasındaki çatışmanın merkezinde tutuyor.
Boğazın yönetimi konusunda anlaşmazlık
Hürmüz Boğazı’nın geleceği, Washington ile Tahran arasında anlaşmaya varılmasını zorlaştıran başlıca konulardan biri olmayı sürdürüyor.
İran, Umman’la koordinasyon içinde deniz trafiğinin yönetiminde başlıca aktörlerden biri olma konusunda ısrar ediyor. Tahran ayrıca gemilere sağlanan hizmetler karşılığında geçiş bedeli veya ücret alınmasını gündeme getiriyor. ABD ise bu öneriye karşı çıkıyor ve ticari gemilerin boğazdan herhangi bir kısıtlama olmaksızın geçebilmesi gerektiğini savunuyor.
Tahran ve Maskat uzun süre deniz trafiğinin yönetimine ilişkin düzenlemeler konusunda görüşmeler yürüttü. Ancak bu düzenlemelerin niteliğine ilişkin anlaşmazlık, İran ile ABD arasındaki daha kapsamlı müzakereleri de karmaşıklaştırdı.
Hürmüz Boğazı konusunda devam eden anlaşmazlıkların yanı sıra diğer sorunların da etkisiyle haziran ayında varılan ön anlaşma çöktü. Böylece savaş, nihai bir çözüm yönünde net işaretler olmaksızın yedinci ayına girdi.
Askeri gerilimin sürmesi, gemi trafiğinin gerilemesi ve enerji güvenliği konusunda ABD, İran ve Çin’in çıkarlarının iç içe geçmesi, Hürmüz Boğazı’nı doğrudan çatışmanın yaşandığı bir alandan daha fazlası haline getiriyor. Boğaz aynı zamanda Washington ile Tahran arasında olası herhangi bir müzakere sürecinin de başlıca başlıklarından biri haline gelirken krizin mevcut sınırları içinde tutulması ve Orta Doğu’nun diğer bölgelerine yayılmasının önlenmesi yönündeki baskılar artıyor.
