İbrahim Celal
Hürmüz Boğazı’ndan Babu’l Mendeb’e uzanan ve çok katmanlı bir baskı oluşturan bu hat, küresel enerji ihtiyaçlarının yanı sıra Suudi Arabistan’ın stratejik alternatiflerini de hedef alıyor. Bu baskı, Riyad’ın çok katmanlı baskıları göğüslemesini sağlayan boğazlar, boru hatları, müttefikler, havalimanları, enerji tesisleri ve güvenlik ortaklıklarını kapsıyor.
Temmuz ayından bu yana güneyde Yemen’deki Husilerin öncülük ettiği, kuzeyde ise başta Ketaib Hizbullah olmak üzere Iraklı milislere dayanan bu kampanya, Riyad’ın sahip olduğu her yedek seçeneği daraltmayı amaçlıyor. Ancak bu ölçekte bir zorlama, karşı bir güç oluşmasına da yol açabilir. İran, Husiler ve İran destekli Iraklı milisler Hürmüz ve Babu’l Mendeb’i, Suudi Arabistan’ın enerji altyapısını, boğazları aşmaya yönelik alternatifleri ve deniz ulaşım özgürlüğünü tek bir savaş alanında birleştirdikçe, küresel güçlerin her krizi ayrı ayrı değerlendirmesi veya bunun kendilerini etkilemediğini ileri sürmesi daha da zorlaşıyor. Tam da bu nedenle, İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun (DMO) desteğiyle Husilerin Kızıldeniz kıyısı ile Babu’l Mendeb Boğazı üzerindeki son hakimiyet hamlesi, iki boğaz ve aşılması uluslararası müdahaleyi gerektirecek eşikler üzerinden bir zorlama tuzağı oluşturuyor.
Suudi Arabistan ve küresel enerji piyasaları üzerinde çok katmanlı maliyetler oluşturan, DMO’nun yönlendirdiği ve öncelikle Riyad’a, ardından da stratejik seçeneklerine baskı kurmak üzere tasarlanan yatay tırmanma stratejisi, önemli bir risk de barındırıyor. Bu risk, bölgedeki güvenliğin uluslararasılaştırılması yoluyla Suudi Arabistan’ın askeri hazırlıklarını ve güvenlik ortaklıklarını çeşitlendirmesini hızlandırmak ve İran ekseninin etkisizleştirmeyi umduğu dış desteği özellikle yeniden bölgeye çekmekten oluşuyor. Yemen Başkanlık Konseyi Başkanı Reşad el-Alimi’nin yaptığı ‘sıfır saati’ konuşmasının da gösterdiği üzere, bu gelişmeler Suudi Arabistan’ın Yemen hükümetine verdiği desteği de artırıyor.
Husiler ön saflarda yer alıyor
İran tarafından desteklenen Husiler, hem denizde hem de havada bu tırmanma yapısının merkezinde yer alıyor. Temmuz ayında Abha ve Cizan çevresinde Suudi Arabistan-Husi cephesinin yeniden açılmasıyla birlikte, eylül ayında da 19 Eylül itibarıyla Taif, Mekke’ye giriş noktaları ve başkent Riyad’a yönelik saldırılar düzenlendi. Denizde ise Husiler, temmuz ortasından bu yana Suudi Arabistan’a karşı ‘deniz ablukası’ uygulamaya çalışırken 10 gemiyi hedef aldı, birini batırdı ve toplam 16 denizci ile kurtarma görevlisinin ölümüne veya yaralanmasına yol açtı.
9 Eylül’de Irak’tan düzenlenen ve Husi milislerinin Kızıldeniz’in güney kıyılarına ve Babu’l Mendeb Boğazı’na doğru ilerleyişiyle aynı zamana denk gelen saldırı, DMO’nun hedeflerine ilişkin iyi bir örnek.
Yenilenen saldırıların Kızıldeniz boyunca tehdit seviyesini yükseltmesi, sigorta ve navlun maliyetleri ile taşıma sürelerini artırması ve Babu’l Mendeb’e kıyasla Süveyş Kanalı’na daha fazla bağımlılık yaratması doğal bir sonuç oldu. Babu’l Mendeb’teki deniz trafiği, kriz öncesi seviyelere kıyasla yaklaşık yüzde 69 azalmış durumda.
Horizon Brief’e göre, 3 Temmuz ile 26 Eylül arasında Suudi Arabistan topraklarında meydana gelen saldırıların incelenmesi, en az 37 hedef bulunduğunu ortaya koyuyor. Bunların 33’ü açık şekilde Husilerle, dördü ise Irak merkezli unsurlarla bağlantılı. Özellikle Husilerin Suudi Arabistan’a yönelik saldırılarının toplam sayısı, temmuzdaki 6 ve ağustostaki 8 saldırıdan 26 Eylül itibarıyla hedef alınan bölgelere göre kaydedilen 26 saldırıya çıkarak yüzde 333 arttı.
Toplam sayıları sınırlı olsa da 9 Eylül’de Irak'tan fırlatılan insansız hava araçlarıyla (İHA) düzenlenen ve üç pompalama istasyonunda hasara yol açarak Doğu-Batı Petrol Boru Hattı’nı geçici olarak devre dışı bırakan saldırılar, tehdit ekseninin coğrafi kapsamını genişletti ve kesintinin etkisini artırdı. Suudi Arabistan’ın doğusundaki sahalardan Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu’ya bin 200 kilometre boyunca uzanan bu hat, günde yaklaşık 4 ila 5 milyon varil petrol taşıyor. Bu miktar, küresel ham petrol arzının yüzde 4 ila 5’ine denk geliyor ve ihracatın Hürmüz Boğazı’nı bypass ederek gerçekleştirilmesine imkân sağlıyor.
Hedefler açıktı: Suudi Arabistan’ın stratejik derinliğine baskı uygulamak, hava savunma sistemlerini yormaya çalışmak ve Riyad’ın Yemen hükümetine verdiği desteğe ilişkin seçeneklerini daraltmak. El-Alimi’nin kapsamlı bir askeri operasyonun başlatılması için yaptığı ‘sıfır saati’ konuşması dikkate alındığında, Husi milisleri şu ana kadar Riyad’ın stratejik yönelimini değiştirmeyi başaramadı.
İki boğaz üzerinden enerji alanında kurulan zorlama tuzağı
9 Eylül’de Irak’tan düzenlenen ve Husi milislerinin Kızıldeniz’in güney kıyılarına ve Babu’l Mendeb Boğazı’na doğru ilerleyişiyle aynı zamana denk gelen saldırı, DMO’nun hedeflerine ilişkin iyi bir örnek. 11 Eylül itibarıyla Husiler, DMO ve Hizbullah unsurlarının desteğiyle Babu’l Mendeb’in kuzeyinde ve boğazın ortasında bulunan stratejik Zukar, Haniş ve Mayyun adalarının yanı sıra el-Muha, Huha ve Hays ile Zubab bölgelerini kontrol altına almıştı.
Riyad’a yönelik artan desteğin artık açıkça ortada olduğu görülüyor. G7, Husi saldırıları ile Babu’l Mendeb Boğazı, enerji güvenliği ve küresel tedarik zincirleri arasında açıkça bir bağlantı kurdu.
Kıyı şeridi ile gemilerin geçtiği uluslararası su yolundaki bu genişletilmiş kontrol, İran’ın Arap Yarımadası ve boğazları ile küresel enerji akışları üzerindeki nüfuzunu daha da pekiştirirken, bölgesel güvenlik sorununu da giderek ağırlaştırıyor. Babu’l Mendeb’e mümkün olduğunca yaklaşılması, Husiler ve DMO’nun gözetleme kapasitesini artırıyor, saldırı ve erken uyarı sürelerini kısaltıyor ve tanksavar güdümlü füzeler ile roketatarlar dahil doğrudan ateşli silahların konuşlandırılmasına imkân sağlıyor. Bu durum ayrıca İHA’lar, füzeler, roketler, patlayıcı yüklü tekneler ve deniz mayınları açısından gözetleme ile ateş açma arasındaki süreyi kısaltıyor. Söz konusu unsurlar, Kızıldeniz’deki deniz ulaşımını zaten uzak mesafelerden aksatıyordu.
Fiziksel varlığın ötesindeki stratejik önem ise boğaz çevresinde risk yaratma kapasitesinin artırılması ve Husilerin sınır ötesi İHA ve füze kabiliyetlerini sürdürmelerini sağlayacak yasa dışı silah akışının güvence altına alınmasında yatıyor.
2024 ve 2025 yıllarında karşılaştıkları uluslararası saldırı ve savunma tepkilerinin farkında olan Husiler, Babu’l Mendeb’e doğru ilerlemelerinin siyasi sonuçlarını sınırlamak amacıyla meseleyi ayrı bir dosya olarak ele almaya çalıştı. Eylül ayında elde ettikleri bölgesel kazanımların ardından söylemlerinde uluslararası deniz ulaşımının hâlâ güvenli olduğu konusunda ısrar ederken, Suudi Arabistan’la bağlantılı gemilere yönelik kısıtlamaları sürdürdüler. Temsilcileri ayrıca Maskat’ta ABD’li yetkililerle bir araya gelerek Washington’a Amerikan deniz taşımacılığının hedef alınmayacağı güvencesini verdi. Benzer mesajlar, şu anda Aspides Operasyonu’na katılan askeri gemilerin sayısını artırmayı değerlendiren Avrupa Birliği (AB) ülkelerine de iletildi. Husiler, iki boğazdaki krizin ve Hürmüz’e alternatif enerji taşıma güzergahına yönelik doğrudan saldırıların etkisine rağmen Batılı güçleri süreçten uzak tutmaya çalışarak ABD, İngiltere ve AB’nin destek sunma ihtimalini açıkça azaltmaya çalışıyor.
DMO’nun iki boğaz üzerinden çok sayıda cephede yürüttüğü kampanya ise bu hedefin sürdürülebilirliğini giderek azaltıyor. Bir başka kritik geçiş noktasının ele geçirilmesi ve krallığın Hürmüz risklerine karşı güvence olarak elinde tuttuğu stratejik alternatifin hedef alınması, Hürmüz’deki baskının sürmesiyle birleştiğinde, çok katmanlı saldırıların alternatifleri daha az güvenilir ve dayanıklı hale getirmeye çalıştığı bir dönemde boru hattının ve Kızıldeniz üzerinden gerçekleştirilen enerji akışlarının değerini artırıyor.
Tahran’ın Hürmüz’ü kapatmasına gerek olmadığı gibi Husilerin ve Iraklı milislerin de sırasıyla her gemiyi hedef alması veya her enerji boru hattını imha etmesi gerekmiyor. Yatay baskının asıl etkisi, her üç seçeneği aynı anda risk altında bırakmasından kaynaklanıyor. Bu durum, Suudi Arabistan’ın sahip olduğu alternatiflerin çokluğunu stratejik bir kırılganlığa ve savunmasızlığa dönüştürüyor. Bir Husi saldırısı ya da Iraklı milislerin düzenlediği bir saldırı Suudi Arabistan-Husi veya Riyad-Bağdat sorunu olarak, Hürmüz ise ABD-İran-İsrail çatışmasının bir parçası olarak sınıflandırılabilse de, üç hedefin aynı enerji sistemini tehdit etmesiyle Husilerin dosyaları birbirinden ayırma çabası başarısız oluyor.
Gerilimi artırma tuzağı
Savunma ve saldırı kapasitesini çeşitlendiren Yemen hükümeti ile Riyad’a yönelik artan desteğin etkisi şimdiden açıkça görülüyor. G7 ülkeleri, 22 Eylül’de yayımladıkları bildiride Husilerin saldırıları ile Babu’l Mendeb’i, enerji güvenliğini ve küresel tedarik zincirlerini açıkça birbirine bağladı. İngiltere ve Fransa ise operasyonel düzeyde daha ileri giderek Suudi Arabistan’a savunma taahhütlerinde bulundu ve bölgesel istikrarsızlığın kendi ekonomileri ile küresel sorumlulukları üzerindeki etkisine işaret etti.
iran’ın Arap Yarımadası’nın iki ana enerji arterini ve küresel enerji akışının yüzde 30’undan fazlasını kontrol etmesi, stratejik riskleri artırıyor. Bu durum, Yemen’in öncülüğünde, uluslararası destek ve bölgesel koordinasyonla yürütülecek bir süreci gerektiriyor.
Londra, Suudi savaş uçaklarına havada yakıt ikmali yapmak üzere Kraliyet Hava Kuvvetleri’ne ait Voyager uçağını göndermeye başlarken, Paris de Yanbu üzerinden gerçekleşen enerji akışlarını güvence altına almak ve Suudi Arabistan’ın kapasitesini güçlendirmek amacıyla radarlar, gözetleme ekipmanları ve savunma sistemleri konuşlandırma niyetini açıkladı. ABD Başkanı Donald Trump, Husilere yönelik yeni bir saldırı dalgasını değerlendirirken el-Alimi ile de telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Washington ayrıca Suudi Arabistan ve Yemen hükümetlerine istihbarat ile hedef belirleme desteğini artırdı. Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nın diğer iki müttefiki Türkiye ve Pakistan da Husi saldırılarını kınayarak Suudi Arabistan’a destek verme taahhüdünde bulundu; iki ülke sessiz bir şekilde askeri ve istihbarat desteğinin yanı sıra silah transferi de sağlıyor.
Bu durum, Husileri zayıflatmak amacıyla kapsamlı bir savaşa doğrudan dahil olunması seviyesine henüz ulaşmamış olsa da uzak durmak ve harekete geçmemek açıkça stratejik bir seçenek değil. DMO, Husiler ve Irak’taki Haşdi Şabi’nin küresel enerji güvenliği ve Kızıldeniz’deki ticaret açısından oluşturduğu artan tehditler, ortada bir pozisyonu sürdürmeyi giderek zorlaştırıyor. DMO’nun yönlendirdiği ve Suudi Arabistan’ın bağımlılığını derinleştirmeyi amaçlayan çok cepheli kampanya ise Riyad’ın bu bağımlılığı azaltma motivasyonunu güçlendiriyor. Bunun sonucunda Suudi Arabistan, Husiler ve DMO’nun Babu’l Mendeb’i ele geçirmesi etrafında uluslararası desteği harekete geçirerek stratejik seçeneklerini artırıyor. Başka bir ifadeyle, Tahran, Husiler ve Iraklı milisler Suudi Arabistan’ın seçeneklerini daraltmada ne kadar başarılı olursa, diğer ülkelerin meşru hükümet ve Riyad’la stratejik bir hizalanma oluşturması için de o kadar fazla gerekçe ortaya çıkıyor. Bu da Suudi Arabistan’ın stratejik seçeneklerini yeniden genişletiyor.
İlerlemek
Batı politikası açısından soru, Husilerin Yemen ve Kızıldeniz için uzun vadeli bir tehdit oluşturup oluşturmadığı değil; Washington’ın Yemen, Kızıldeniz, Hürmüz, Suudi Arabistan’ın enerji güvenliği ve bölgesel bağlantı projelerini birbirinden ayrı dosyalar olarak görmeye devam edip edemeyeceğidir.
Bunların hiçbiri, Husilere karşı yeni ve koordinasyondan yoksun bir ABD hava harekâtı çağrısı anlamına gelmiyor. Kısa süreli ve bölgesel olarak koordine edilmeyen operasyonların, Husileri güvenilir biçimde zayıflatmak yerine cesaretlendirme ve onların direniş ve güç söylemlerini besleme riski taşıdığı dikkate alınmalı. Bunun yerine, Husilerin İran’ın ayakta kalan ve sınır ötesinde faaliyet gösterme kapasitesi en yüksek unsuru olduğu gerçeğinin kabul edilmesi gerekiyor. Husiler, Babu’l Mendeb’ten Hürmüz’e uzanan iki boğaz krizinin ortasında bir başka stratejik geçiş noktasını kontrol ediyor. İran ekseni de alternatifleri dört yönden hedef alarak küresel enerji piyasalarındaki aksaklıkları azami seviyeye çıkarmaya çalışıyor. İran’ın Arap Yarımadası’nın iki ana enerji damarındaki ve küresel enerji akışlarının yüzde 30’undan fazlasındaki nüfuzu, stratejik riskleri artırıyor. Bu durum, Husileri geri püskürtmek ve nihayetinde zayıflatmak, hatta mümkünse yenilgiye uğratmak amacıyla Yemen’in öncülük ettiği, uluslararası destek gören ve bölgesel olarak koordine edilen bir süreci gerekli kılıyor.
Şarku’l Avsat’ın Independet Arabia’dan aktardığı analize göre İran’ın yarımadanın güney ucunda güç projeksiyonu için kullandığı araçların ortadan kaldırılması, İran’ın kendisini doğrudan hedef almaktan daha güvenilir bir şekilde zayıflatabilir. Aynı şekilde, uygun kaynaklar ve strateji birbiriyle uyumlu hale getirildiği takdirde Yemen’in Kızıldeniz kıyısının yeniden ele geçirilmesi bir ay içinde gerçekleştirilebilir. El-Alimi’nin bugün ülkenin geri kalanını kurtarmak ve devlet otoritesini ülke genelinde yeniden tesis etmek amacıyla kapsamlı bir askeri girişim başlatıldığını duyurması, uluslararası stratejik desteği hak eden, bölgesel olarak desteklenen bir Yemen girişiminin başlangıcını oluşturuyor.
