Samir İlyas
Rusya, Ukrayna ve ABD temsilcileri arasında yeni bir üçlü müzakere turunun salı günü Abu Dabi'de başlaması bekleniyor. Bu tur, şubat ayında Cenevre'de yapılan son turdan bu yana ilk tur. Müzakereler, ABD-İsrail'in İran'a karşı savaşı sonrasında askıya alınmıştı. Pekin, 18-19 Kasım tarihlerinde Çin'in Shenzhen kentinde düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) zirvesi çerçevesinde Başkan Donald Trump, Vladimir Putin ve Şi Jinping arasında üçlü bir görüşme konusunda temaslar yürüttüğünü açıkladı.
Trump da pazar günü yaptığı açıklamada, zirve çerçevesinde Rusya ve Çin başkanlarıyla görüşmesinin muhtemel olduğunu söyledi. Trump, pazar günü yayınlanan CBS'nin “60 Minutes” programına katılarak, Ukrayna'daki savaşın yakında sona ereceğinin altını yeniden çizdi ve “Bence bunu başaracağız ve bence bu gerçekleşecek ve Ukrayna biraz farklı bir şekilde sonuçlanacak” dedi.
Buna karşılık, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Trump'ın dillendirdiği iyimserliği biraz törpüledi. Pazar günü gazetecilere verdiği demeçte, Trump'ın bir anlaşmaya doğru ilerlendiği ile ilgili açıklamalarının muhtemelen Ukrayna ve Avrupa için güvenlik garantileri konusundaki görüşmelerdeki ilerlemeyi kastettiğini söyledi. Rubio pazartesi günü de güvenlik garantilerinin hâlâ önemli bir konu olduğunu vurguladı ve henüz hiçbir şeyin kesinleşmediğine işaret etti.
Ukrayna müzakerelerinin mevcut turunun duyurulması, Başkan Donald Trump'ın Özel Temsilcisi Steve Witkoff ve damadı Jared Kushner'in Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ile son iki aydır yaptığı görüşmelerin ardından geldi.
Mevcut görüşmelerin savaşı sona erdirmede somut bir atılım gerçekleştirmesi olasılığı düşük, ama büyük olasılıkla savaş sonrası güvenlik garantilerine odaklanacak. Özellikle de Rusya'nın itirazları nedeniyle AB temsilcilerinin yokluğu ve Rusya ile Ukrayna'nın, savaştan sonra her iki tarafın alması gereken güvenlik garantilerinin biçimi konusundaki pozisyonları arasındaki geniş uçurum göz önüne alındığında.
Cuma günü Rusya, Avrupalı ve Ukraynalı yetkililer tarafından “tarih hakkında ders vermeyi seven” biri olarak tanımlanan Rusya Devlet Başkanı Yardımcısı Vladimir Medinski başkanlığındaki müzakere ekibini açıkladı. Ukraynalılar, Medinski'yi 2022 baharında ve geçen yaz İstanbul'da başkanlık ettiği müzakere turlarında boşa zaman kaybettirmekle suçluyorlar. Rusya Dışişleri Bakan Yardımcısı ve NATO ile silah kontrolü ve ilişkilerinden sorumlu Sergey Ryabkov'un heyete katılımı, Rusya'nın güvenlik garantilerine verdiği önemi ortaya koyuyor. Aralık 2021 ortalarında Ryabkov'un, Ukrayna'daki savaştan haftalar önce Rusya'nın ABD ve NATO'ya önerdiği, Avrupalılar ve Amerikalılarla müzakere ettiği iki güvenlik anlaşmasının şartlarını sunduğunu belirtmekte fayda var.
İki anlaşma, Rusya'nın NATO güçlerinin 1997 öncesi sınırlarına geri dönmesi talebini ve ittifakın eski Sovyet cumhuriyetlerinden hiçbirinin üyeliğini kabul etmeme ve bu cumhuriyetlerin topraklarında Rusya'nın güvenliğini tehdit edebilecek herhangi bir güç veya silah konuşlandırmama taahhüdünü içeriyordu. Bu konunun karmaşıklığı göz önüne alındığında, uzun müzakere turları gerektirebilir.
Müzakereler, Cumhuriyetçilerin ara seçimlerdeki ezici yenilgisinden sonra gerçekleşiyor; bu da Rusya'nın gelecek yılın başlarından itibaren ABD’li yasamacıların artan baskısıyla karşı karşıya kalabileceği anlamına geliyor
Gerilimi tırmandırma
Önceki müzakere turlarında olduğu gibi, Rusya son günlerde Ukrayna enerji altyapısına yönelik saldırılarını yoğunlaştırdı ve Karadeniz'deki Ukrayna limanlarına uyguladığı ablukayı sürdürdü. Buna karşılık Ukrayna, Rus petrol rafinerilerine yönelik saldırılarına yeniden başladı; bu da Trump'ın rafinerilerin hedef alınmaması yönündeki tekrarlanan taleplerine karşı çıkıyor. Rusya, bu müzakere turuna girerken çelişkili sinyaller veriyor, ama savaşın devam edip etmeyeceği ve Avrupa Birliği ve Ukrayna ile gelecekteki ilişkilerinin niteliği konusunda kesin bir seçim yapması gerekiyor.
Müzakereler, Cumhuriyetçilerin ara seçimlerdeki ezici yenilgisinden sonra gerçekleşiyor; bu da Rusya'nın gelecek yılın başlarından itibaren ABD’li yasamacıların artan baskısıyla karşılaşabileceği anlamına geliyor. Bu nedenle, Rusya bu dönemi Ukrayna'yı taleplerine boyun eğmeye zorlamak veya Trump'a Rusya'ya yönelik yaklaşımının doğruluğunu kanıtlamak için bazı tavizler vererek manevi bir zafer kazandırmak için kullanabilir.
Rus ordusu, Ukrayna tarafının önleyici füze cephanesinin önemli ölçüde azalmasından yararlanarak balistik füze ve insansız hava aracı saldırılarını artırırken, ABD merkezli Savaş Araştırmaları Enstitüsü'ne göre, Rus kuvvetleri yıl başından bu yana cephe hatlarında bir önceki yıla kıyasla çok sınırlı ilerleme kaydetti. Ukrayna kuvvetleri, ağustos ayından bu yana Lyman yakınlarında sürdürülen Vivaldi Operasyonu kapsamında 200 kilometrekareden fazla alanı kurtarmayı başarırken, Rus kuvvetleri Ukrayna'nın doğusundaki Slovyansk, Kramatorsk ve Druzhkivka kentlerini savunan Ukrayna kuvvetlerine yönelik kuşatmasını tamamlamakta başarısız oldu.
Ukrayna, ordusunun büyüklüğüne ve teçhizatına getirilecek her türlü kısıtlamayı reddediyor ve güçlü bir orduyu bağımsızlığının ve güvenliğinin birincil garantörü olarak görüyor
Finlandiya Cumhurbaşkanı Alexander Stubb ile Norveç Başbakanı Jonas Gahr Støre arasındaki telefon görüşmesi, bazı Avrupa ülkelerinin Rusya ile müzakere etme isteğini ortaya koyarken, Rus tarafının tutumları ve savaş öncesi taleplerindeki ısrarı -yani NATO'nun 1997 sınırlarına geri dönmesi ve Rusya'nın Ukrayna da dahil olmak üzere eski Sovyet devletlerinde etki alanlarını korumasına olanak sağlayacak yeni bir Avrupa güvenlik mimarisinin kurulması, bu ülkelerin askeri ittifaklara katılmaları konusunda Rusya'ya veto yetkisi verilmesi talepleri- fiilen her türlü müzakereyi imkansız kılıyor.
Güvenlik garantileri ikilemi
Rus yetkililerinin son haftalardaki açıklamaları, savaşın hedeflerini gerçekleştirme ve “temel nedenlerini” ele alma konusunda ısrarcı olduklarını gösterdi. Bunlar arasında, Ukrayna'nın 2022 sonbaharında Rusya tarafından ilhak edilen dört bölgeden çekilmesi de yer alıyor; bu bölgeler, Ukrayna'nın 1991'de Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını kazandığı zamanki idari sınırları içinde yer alıyorlar. Son iki ayda Rusya, kendi topraklarındaki Kursk ve Belgorod bölgeleriyle sınır boyunca Ukrayna sınırları içindeki Sumi ve Harkov’da bir tampon bölge oluşturma çabalarını yoğunlaştırdı.
Ukrayna ise Rus güçlerinin ele geçiremediği herhangi bir bölgeden çekilmeyi reddediyor, buna karşılık mevcut cephe hatları boyunca ateşkes teklif ediyor. Kiev, Rusya'nın talep ettiği güvenlik garantilerini görüşmeye açık, ama siyasi, ekonomik ve askeri ittifaklarını seçme konusundaki egemen haklarından vazgeçmek istemiyor. Müttefiklerinin, Rusya'nın 2014 ve 2022 savaşlarını tekrarlamasını önleyecek güvenlik garantileri sunmayı taahhüt etmesini de istiyor.
Kiev, bu garantilerin güvenilir ve 1994 Budapeşte Antlaşması'nın kendisine sunduğu garantilerden temelde farklı olması gerektiğinde ısrar ediyor. O antlaşmada Kiev, toprak bütünlüğü ve egemenliği konusunda Rusya, ABD ve İngiltere'den aldığı garantiler karşılığında nükleer silahlarından vazgeçmişti.
Kiev, NATO'nun kolektif savunma antlaşmasının 5. maddesinde belirtilenlere eşdeğer garantiler elde etmeye çalışıyor. ABD'nin Avrupa'daki müttefik güçlerle birlikte bu garantilerde ve olası bir Rus saldırganlığını caydırmada rol oynaması gerektiğinde ısrar ediyor.
Ukrayna, ordusunun büyüklüğüne ve teçhizatına getirilecek her türlü kısıtlamayı reddediyor ve güçlü bir orduyu bağımsızlığının ve güvenliğinin birincil garantörü olarak görüyor. Putin, 2024 yılının ortalarında, Rus ve Ukraynalı müzakerecilerin 2022 baharında İstanbul'da vardığı bir anlaşmaya ait olduğunu söylediği belgeler yayınlamıştı. Anlaşmanın yayınladığı maddeleri arasında Ukrayna'nın ordusunun büyüklüğünü ve silahlanmasını sınırlamayı kabul etmesi ve NATO'ya katılmama sözü yer alıyordu. Anlaşma ayrıca, Doğu Ukrayna'daki Rus azınlığının hakları ve Moskova Patrikhanesi’ne bağlı bir Ukrayna Ortodoks Kilisesi ile ilgili diğer konuları da ele alıyordu.
Uygulamada, Rusya, güvenlik garantileri konusuna odaklanarak mevcut müzakereler turuna kendi gündemini dayatmayı başardı. Ayrıca, Rus talepleri Avrupa güvenlik yapısını doğrudan etkilemesine rağmen, Avrupa'nın müzakerelere katılmasını da engelledi. Buna ilaveten, savaşı sona erdirme, yeni bir savaş başlatmaktan kaçınma ve Avrupa'ya karşı hibrit savaşı durdurma taahhütleri olmadan Rusya'ya taviz vermek, 1938'de Müttefiklerin savaşı önleme umuduyla Çekoslovakya'daki Sudetenland'an vazgeçmesi ve Hitler'in yaklaşık bir yıl sonra İkinci Dünya Savaşı'nı başlatması senaryosunu tekrarlayabilir.
Avrupa'nın rolü
Önemli bir gelişme olarak, Fransa Dışişleri Bakanı Jean-Noël Barrot geçen pazar günü ülkesinin Abu Dabi toplantılarına katılacağını doğruladı, ancak temsilcisinin adını henüz açıklamadı. Fransa merkezli radyo istasyonu RTL'ye verdiği röportajda, “Avrupalılar güçlü bir şekilde temsil edilecek ve Fransa Abu Dabi'de yer alacak” dedi.
Şarku’l Avsat’ın Financial Times'tan aktardığı habere göre Fransa, Almanya, İngiltere, Avrupa Komisyonu ve NATO'dan üst düzey Avrupalı yetkililer salı ve çarşamba günleri toplantıların bazı bölümlerine katılacak. Rusya, mevcut turda herhangi bir Avrupa katılımını reddetmişti. Kremlin Sözcüsü Dmitri Peskov geçen hafta, müzakerelerin üçlü formatı Avrupa temsilcilerinin katılımını şart koşmadığı için Avrupa temsilcilerinin görüşmelere katılmayacağını söylemişti.
Peskov, “Bir noktada, er ya da geç, görüşmeler Avrupa'daki güvenlik mimarisi ve gelecekteki güvenlik çerçevesini ele alacağından ve bu da kaçınılmaz olarak herhangi bir anlaşmanın ayrılmaz bir parçası olacağından, Avrupalılarla görüşmeler yapılması gerekecektir.” dedi. Ancak, Avrupa ülkelerinin müzakerelerde kendilerini kimin temsil edeceğine karar verebileceklerinden şüphe duyduğunu da ifade etti.
Avrupalıların müzakerelere katılmamasını telafi etmek ve Washington'un Rusya ile kendi aleyhlerine bir anlaşma yapmaya çalıştığı yönündeki korkularını gidermek için Kushner, geçen hafta perşembe günü Brüksel'de Avrupa heyetleriyle bir araya geldi. Görüşmelerin ardından X hesabından yaptığı paylaşımda Kushner, “Amacımız, tüm tarafların güvenlik endişelerini ele alan, gelecekteki çatışma riskini azaltan ve daha istikrarlı ve öngörülebilir bir güvenlik ortamı yaratan pratik düzenlemeler geliştirmektir” diye açıkladı.
Rusya ve Ukrayna'nın toprak tavizleri ve güvenlik garantileri konularındaki pozisyonları arasındaki geniş uçurum göz önüne alındığında, mevcut görüşmelerin önemli atılımlar sağlaması olası görünmüyor
Kushner, “kalıcı güvenlik istişareleri, krizler sırasında güvenilir iletişim kanalları, artırılmış askeri şeffaflık, gerilimi tırmandırma riskini azaltmak için karşılıklı önlemler ve Avrupa'da güvenlik ve istikrar için kalıcı bir çerçeve oluşturulması” dahil olmak üzere beş Avrupa hedefi belirledi. “Avrupa ve Rusya'nın otuz yılı aşkın süredir sürdürülebilir güvenlik düzenlemelerine ulaşmak konusunda zorluklarla karşılaştığını ve Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşının bu zorluğu daha da karmaşık hale getirdiğini” belirten Kushner, önerilerin “düzenli iletişim mekanizmaları oluşturmayı, öngörülebilirliği artırmayı ve gelecekteki askeri çatışma riskini azaltmayı” amaçladığını ifade etti.
“Her ülke kendi güvenliği ve ittifakları ile ilgili kendi kararlarını alma yetkisini koruyacak ve hiçbir ülke diğerinin egemen tercihlerine veto uygulayamayacak” diye de vurguladı. NATO'nun Avrupa'da kolektif savunmanın temel taşı olmaya devam edeceğini ve önerilen çerçevenin mevcut kurumların yerini almak yerine onları geliştireceğini teyit etti.
Avrupa, Trump yönetiminin Rusya'yı kayıracağından ve Ukrayna'ya savaş sonrası güvenlik düzenlemelerini kabul etmesi için baskı yapacağından endişe ediyor. Daha geniş anlamda, Avrupa, endişelerini ve taleplerini ele almadan Avrupa'daki güvenlik mimarisini belirlemek için Putin ve Trump arasında bir “anlaşma”ya varılmasından endişe duyuyor. Bu korkular, ABD'nin Avrupa'dan bazı güçlerini çekmesiyle, Trump'ın 19. yüzyılda ABD Başkanı James Monroe'nun açıkladığı Monroe Doktrini'ne benzer şekilde Batı Yarımküre'ye odaklanılacağını açıkladığı Donroe Doktrini’nin bir parçası olarak önümüzdeki ay daha fazla asker çekme olasılığıyla daha da güçleniyor.
Avrupa'nın şekillendirilmesine katılmadığı önerileri reddettiğinin bir işareti olarak, AB Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Kaja Kallas, Varşova ziyaretinde gazetecilere “Zaten yerleşik bir Avrupa güvenlik mimarimiz var” dedi. “Sorun şu ki, Rusya bu mimarinin dayandığı anlaşmaları ihlal etmeye devam ediyor. NATO 2021'de Rusya için bir tehdit oluşturmuyordu ve şimdi de oluşturmuyor. Putin'in Avrupa’nın güvenliği konusunda veto yetkisi yok” diye de ekledi. “Ukrayna ve Rusya'nın nasıl ve ne zaman bir barış anlaşmasına varacağını belirleyemeyiz, ancak herhangi bir anlaşmanın uygulanabilmesi için AB'nin de taraf olması gerekecektir” diye sözlerini tamamladı.
Kushner'in önerilerine yönelik Avrupa eleştirilerinin ötesinde, önerilen çerçevenin Rusya'nın taleplerini karşılarken aynı zamanda Ukrayna'nın egemenliğini, toprak bütünlüğünü ve kendi ittifaklarını seçme hakkını nasıl koruyabileceği belirsizliğini koruyor. Mevcut müzakereler turunun arifesinde, İngiltere, Fransa ve diğer Avrupa ülkelerinden yaklaşık 2.800 askerin katılımıyla Polonya'da tatbikatlar başladı ve bu tatbikatların ayın 22'sine kadar devam etmesi planlanıyor. Bu tatbikatlar, Avrupa komutasındaki çok uluslu bir gücün muharebe hazırlığını test etmeyi içeriyor; bu güç, savaşın sona ermesinden sonra Ukrayna'yı destekleyebilir.
Rusya ve Ukrayna'nın toprak tavizleri ve güvenlik garantileri konularındaki pozisyonları arasındaki geniş uçurum göz önüne alındığında, mevcut görüşmelerin önemli atılımlar sağlaması olası görünmüyor. Savaş sonrası Avrupa güvenlik mimarisi konularına ek olarak, yeniden inşa ile ilgili herhangi bir çözüm, süreci kimin üstleneceğinin ve finansman kaynaklarının belirlenmesinde, Amerikan şirketlerinin bu süreci tekeline almasının önlenmesinde Avrupa'nın katılımını gerektiriyor.
