İran’a karşı savaşın 28 Şubat’ta başlamasından bu yana ilk kez, Cumhuriyetçilerin çoğunluğu elinde bulundurduğu ABD Kongresi, Cumhuriyetçi Başkan Donald Trump’ın askeri operasyonları sürdürmesini engellemeyi amaçlayan kararları destekledi. Bu gelişme, yaklaşık üç aydır devam eden çatışmaya ilişkin olarak Cumhuriyetçi Parti içinde artan kaygıları yansıttı.
Temsilciler Meclisi, 4 Haziran’da savaş yetkilerine ilişkin karar tasarısını kabul ederken, Senato da 19 Mayıs’ta benzer içerikte ancak ayrı bir karar için usul oylamasında ilerleme sağladı. Oylamalarda az sayıda Cumhuriyetçi senatör ve temsilci parti yönetiminin tutumuna karşı çıkarak, Demokratların neredeyse tamamıyla birlikte destek oyu kullandı.
Aşağıda, ABD’deki Savaş Yetkileri Yasası’nın içeriği ve bundan sonraki süreçte yaşanabilecek gelişmelere ilişkin bir değerlendirme yer alıyor.
ABD Başkanı Donald Trump, İran'a karşı savaşın başlamasından dört gün önce, 24 Şubat’ta Kongre’de yaptığı Birliğin Durumu konuşmasında (AFP)
Savaş yetkisi kararı nedir?
ABD Kongresi, başkanın yetkilerini denetlemeyi amaçlayan ve Savaş Yetkileri Yasası olarak da bilinen savaş yetkisi kararını, kamuoyunda geniş destek görmeyen Vietnam Savaşı’nın ardından 1973 yılında kabul etti.
Yasa, başkanın askeri operasyonların başlamasından itibaren 48 saat içinde Kongre’yi bilgilendirmesini zorunlu kılıyor. Ayrıca Kongre onayı olmaksızın başlatılan herhangi bir askerî harekâtın, olağanüstü bir durum söz konusu olmadığı sürece 60 gün içinde sona erdirilmesini öngörüyor.
İran bağlamında ise 60 günlük sürenin 1 Mayıs’ta dolduğu belirtiliyor. Trump, ateşkes ilan ederek çatışmaların ‘sona erdiğini’ savunmuştu. Ancak saldırıların sürmesi ve İran limanları üzerinde kontrol uygulanmaya devam edilmesi nedeniyle bu yorum tartışma konusu oldu.
Hukuk uzmanları, Trump’ın bu gerekçesinin yargısal inceleme karşısında ayakta kalamayabileceğini belirtiyor. Yasa ayrıca, Kongre’ye, yasama organı tarafından yetkilendirilmemiş askeri faaliyetlerin sona erdirilmesi amacıyla savaş yetkileri kararları üzerinde oylama yapma imkânı tanıyor.
Bu kararlar özel bir usul statüsüne sahip olduğundan, Temsilciler Meclisi veya Senato liderliğinin onayı olmasa dahi oylamaya sunulabiliyor.
ABD ve İsrail güçlerinin 100 günden fazla süre önce başlattığı bombardımanların ardından, Senato İran’la ilgili yedi ayrı karar tasarısını, Temsilciler Meclisi ise dört ilgili tasarıyı gündemine aldı.
Kararların önündeki engeller neler?
Her iki karar tasarısı da önemli engellerle karşı karşıya bulunuyor.
Senato’daki tasarı şu ana kadar yalnızca usule ilişkin bir oylamayı geçmiş durumda ve henüz Senato Genel Kurulu tarafından nihai olarak kabul edilmedi. Tasarının Senato’dan geçmesi halinde bile yürürlüğe girebilmesi için Temsilciler Meclisi tarafından da onaylanması gerekiyor. Ancak Cumhuriyetçi liderliğin, tasarının Temsilciler Meclisi’nde oylamaya sunulmasına izin vermesinin düşük bir ihtimal olduğu değerlendiriliyor.
Tasarı Temsilciler Meclisi’nden de geçse bile, Trump’ın veto yetkisini kullanmasının beklendiği belirtiliyor. Bu nedenle düzenlemenin yasalaşabilmesi için her iki mecliste de vetoyu aşmaya yetecek üçte iki çoğunluğun sağlanması gerekiyor.
Temsilciler Meclisi tarafından kabul edilen ayrı tasarının ise Senato’dan geçmesi gerekiyor. Senato üyelerinin yardımcıları, parlamenter danışmanın söz konusu tasarının özel usul statüsüne sahip olup olmadığı konusunda vereceği görüşü beklediklerini belirtti. Tasarının bu özel statüden yararlanamayacağı yönünde bir değerlendirme yapılması halinde, Trump’ın çizgisinden nadiren ayrılan Senato Cumhuriyetçi Çoğunluk Lideri John Thune’ın tasarıyı oylamaya sunmasına kesin gözüyle bakılmıyor.
ABD Başkanı Donald Trump, yardımcısı J.D. Vance ve Temsilciler Meclisi Başkanı Mike Johnson’ın da katıldığı bir törenle dün Kongre’de Birliğin Durumu konuşmasını yaptı. (Getty Images – AFP)
Peki bunun anlamı ne?
ABD Anayasası, kısa süreli operasyonlar veya acil tehditlere karşı gerçekleştirilen müdahaleler dışında, askeri güç kullanımına izin verme yetkisinin başkana değil, yalnızca Kongre’ye ait olduğunu öngörüyor.
Karar tasarılarını destekleyenler, her iki partiden Kongre üyelerinin verdiği desteğin, yasama organının savaş ilan etme konusundaki anayasal yetkisini yeniden tesis etmeye ve Trump döneminde Beyaz Saray’ın yetkilerini sınırlandırmaya çalıştığını gösteren önemli bir mesaj niteliği taşıdığını savunuyor.
Tasarıların karşıtları ise bunları siyasi bir duruş olarak nitelendiriyor ve söz konusu girişimlerin ABD’nin rakiplerine cesaret verebileceğini öne sürüyor. Muhaliflere göre kararlar, başkanın Silahlı Kuvvetler Başkomutanı sıfatıyla sahip olduğu yetkilere müdahale ettiği için anayasal açıdan da tartışmalı bir nitelik taşıyor.
Uzmanlar ise oylamaların sembolik ve siyasi açıdan önem taşıdığı görüşünde.
Brennan Center’ın Özgürlük ve Ulusal Güvenlik Programı’nda danışman olan Katherine Yon Ebright yaptığı değerlendirmede, Temsilciler Meclisi’nde kabul edilen savaş yetkileri kararının, “Her iki partiden yasa koyucuların bu savaşın gereğinden fazla uzadığını ve hem Savaş Yetkileri Yasası’nı hem de Anayasa’yı ihlal ettiğini düşündüklerine dair başkana güçlü bir mesaj gönderdiğini” söyledi.
Ebright, Trump’ın da oylamayı ciddiye almış göründüğünü belirterek, ABD Başkanı’nın oylamayı ‘vatanseverliğe aykırı’ olarak nitelendirdiğini ve Demokratlarla birlikte oy kullanan Cumhuriyetçilerin ‘kendilerinden utanmaları gerektiğini’ söylediğini hatırlattı. Kamuoyunda geniş destek bulmadığı belirtilen savaşın, Cumhuriyetçilerin Kongre’deki çoğunluğunu koruyup koruyamayacağının belirleneceği kasım ayındaki seçimler üzerinde etkili olabileceği değerlendiriliyor. Yakın zamanda gerçekleştirilen bir Reuters anketine göre, Amerikalıların yüzde 36’sı ABD’nin İran’a yönelik saldırılarını desteklerken, yalnızca yüzde 25’i bu operasyonların maliyetine değecek sonuçlar ürettiği görüşünü dile getirdi.
7 Haziran'da yayınlanan bir videodan alınan fotoğraf karesinde, İran'ın İsrail'e doğru füzeler fırlattığı görülüyor (Reuters)
