Rabia Abdusselam
Vagadugu’nun Paris ile diplomatik ilişkilerini sona erdirme kararı, Sahra altı Afrika'nın siyasi dengelerini yeniden şekillendiren bir dönüm noktası niteliği taşıyor. Bu adım, geleneksel Fransız hegemonyasının resmi çöküşünü simgeliyor ve Moskova, Pekin ile Washington gibi yükselen uluslararası güçlerin bölgedeki varlığının artmasının önünü açarak çok ortaklılık ve uluslararası eşitlik ilkelerine dayanan yeni bir bölgesel denkleme kapı aralıyor.
Burkina Faso hükümeti geçtiğimiz cuma günü resmi televizyonda yayımlanan bir bildiriyle ‘Fransa ile diplomatik ilişkilerini sona erdirmeye karar verdiğini’ açıkladı. İletişim Bakanı ve Hükümet Sözcüsü Pingdwende Gilbert Ouédraogo, ‘karşılıklı saygı ve güven ile iç işlere müdahale etmeme ve ulusal egemenliğe saygı ilkelerine dayalı ilişkilerin güçlendirilmesi için temel koşulların mevcut olmadığını’ vurgulayarak Paris'i ‘yıkıcı ağları’ ve ‘teröristleri’ desteklemekle suçladı.
Fransa Dışişleri Bakanlığı ise kararı ‘düşmanca ve temelsiz’ olarak nitelendirerek ‘Burkina Fasolu yetkililerin kaygı verici sapmasını yansıttığını’ açıkladı ve ‘gerekli karşılıklı tedbirlerin inceleme aşamasında olduğunu’ bildirdi.
Diplomatik kopuşun ilanından önce Vagadugu ile AB arasındaki ilişkiler de belirgin biçimde gerilmişti. Burkina Faso, Avrupa Birliği (AB) Büyükelçisi Philippe Brenchini'yi, Avrupa Parlamentosu'nun 476'ya karşı 11 oyla kabul ettiği ve 75 çekimserin bulunduğu, ülkedeki siyasi partilerin kapatılmasını, sivil toplum kuruluşlarının faaliyetlerinin askıya alınmasını ve basın özgürlüğüne yönelik tehditleri eleştiren karar gerekçesiyle protesto amacıyla dışişleri bakanlığına çağırdı. Burkina Faso Dışişleri Bakanı Jean Marie Traoré ise Avrupa Parlamentosu (AP) Milletvekili Christophe Gomart'ın açıklamalarını ‘yeni sömürgeci bir yaklaşım’ taşıdığı gerekçesiyle eleştirdi.
Vagadugu'nun Paris ile ilişkilerini sona erdirme kararı, geleneksel Fransız hegemonyasının resmi çöküşünün habercisi niteliğinde.
Vagadugu ile Paris arasındaki siyasi ve diplomatik bağların koparılması kararı, uzun süredir kronik bir gerilim olarak süregelen süreçten bağımsız değerlendirilemez. Bu adım, kaçınılmaz bir hamle niteliği taşıyor. Burkina Faso'nun ‘Françafrique’ olarak bilinen Fransa’nın Afrika’daki mirasından tamamen kurtulma iradesini yansıtan bir dizi egemenlik kararının doğal zirvesi. Bu süreç 2023 yılında Fransa’nın Sabre Askeri Gücü’nün Burkina Faso topraklarından derhal çıkarılmasıyla başladı. Ardından Yüzbaşı İbrahim Traoré'nin aynı yıl eylül ayında darbeyle iktidara gelmesinin akabinde iki ülke ilişkilerinin sert biçimde bozulmasıyla birlikte iki ülke arasındaki tüm savunma anlaşmaları iptal edildi.
Vesayetin sonu: servetin geri alınması
Bu köklü kopuş, karar alıcıların ve halk tabanının ‘Françafrique’ kısıtlamalarından kesin olarak kurtulma ve kurumsal bağımlılığa son verme iradesini yansıtıyor. Bu kararla Burkina Faso, siyasi iradesini ulusallaştırmayı ve ulusal servetini doğrudan yönetim ile kendi kendine işletme ilkesine dayanan egemen bir güvenlik stratejisi oluşturmayı hedefliyor. Fransa'nın Afrika'daki geleneksel nüfuzundan tamamen bağımsız bir çizgide.
Burkina Faso'nun rekor düzeydeki altın üretimi, madencilik sektörü üzerindeki Fransız hegemonyasını zayıflatmayla doğrudan bağlantılı. Bu, ulusal kapasitelerin güçlendirilmesi ve bağımsız kalkınmanın sağlanması için başlatılan mücadelenin ayrılmaz bir parçası. Haziran ayında Burkina Faso Cumhurbaşkanı Yüzbaşı İbrahim Traore, beş yabancı madencilik şirketinin faaliyetlerine son verilmesini ve tamamının devlet yönetimine alınmasını kapsayan sert kararlar aldığını açıkladı.
Cezayir'deki Muhammed es-Sıddık Bin Yahya Üniversitesi'nde siyaset bilimi ve uluslararası ilişkiler öğretim üyesi ve Akdeniz'de Güvenlik ve Barış Sorunları başlıklı araştırma grubunun başkanı Abdurrafi Keşşut, Al Majalla’ya yaptığı açıklamada bu dönüşümün ‘sömürgeciliğin gölgesi ve tarihsel birikimler’ tarafından yönlendirildiğini vurguladı. Keşşut, Vagadugu'nun Fransa’nın nüfuzunu gerçek anlamda yeni sömürgeciliğin uzantısı olan Françafrique’in somutlaşmış hali olarak gördüğünü ve Paris'in çatışmacı bir tutum izleyerek iç huzuru tehdit eden yapıları desteklediği yönündeki suçlamalar çerçevesinde bu nüfuzu zayıflatmak istediğini belirtti.
Afrika kıtasında Fransa ile tüm resmi diplomatik ilişkileri koparan tek ülke Burkina Faso değil. Mali, Nijer, Çad, Senegal ve Fildişi Sahili'nde Fransız askeri kuvvetlerinin sınır dışı edilmesi ve savunma anlaşmalarının feshi yoluyla Sahel bölgesindeki diğer ülkeler de Fransız nüfuzunu kırma yolunda daha önce adımlar atmıştı.
Burkina Faso, Fransa’nın yeni sömürgeci emeller beslediğini ve ‘yıkıcı ağları’ desteklediğini düşünüyor.
Vagadugu'nun alternatifleri: Silah ve ipek
Bu kararın doğrudan etkisi, başta Rusya ve Çin olmak üzere yeni uluslararası güçlerin hızla genişlemek için kullandığı stratejik bir boşluk doğurması oldu. Bu iki ülke, içerik ve biçim bakımından Fransız anlayışından farklı stratejik bir alternatif sundu. Abdurrafi Keşşut, ‘Fransa’nın nüfuzunun Sahel bölgesinde Rusya ve Çin'in iki yeni kutup olarak belirdiği aleyhine dramatik biçimde gerilediğini ve bunun bölgenin stratejik haritasını yeniden çizeceğini’ vurguladı.
Moskova, Afrika’daki askeri vurucu kolu Afrika Kolordusu (eski adıyla Wagner Grubu) aracılığıyla güvenlik boşluğunu doldurmaya soyundu. Afrika Kolordusu, Rusya'nın Sahel'deki askeri nüfuzunun yeni kurumsal versiyonunu temsil ediyor ve Burkina Faso, Libya, Mali, Orta Afrika Cumhuriyeti ile Nijer olmak üzere beş Afrika ülkesinde faaliyet gösteriyor. Rusya’nın desteği, Vagadugu’daki silahlı kuvvetler ve güvenlik kurumlarının eğitimini denetlemek ve muharebe anlayışlarını geliştirmek amacıyla Rus eğitmenlerin gönderilmesini de kapsıyor. Askeri iş birliği barışçıl nükleer iş birliğine kadar uzanıyor. Ekim 2023'te iki hükümet nükleer enerji santrali inşa edilmesine ilişkin bir anlaşma imzaladı.
Moskova, Afrika Kolordusu adlı askeri gücüyle güvenlik boşluğundan yararlandı. Pekin ise kalkınma ve ekonominin dizginlerini eline aldı.
Paralel bir süreçte ve Rusya'nın varlığıyla jeopolitik bir uyum içinde Pekin, Burkina Faso'yu Kuşak ve Yol girişimiyle bütünleştirerek kalkınma ve ekonomi dosyasını eline aldı. Bu girişim, Yeni İpek Yolu ya da 21. Yüzyıl İpek Yolu olarak da biliniyor. Bu bütünleşme somut adımlarla hayata geçirildi: İki ülke arasında ticaret akışını ve mal nakliyesini kolaylaştırmak amacıyla ortak bir taşımacılık şirketi kuruldu. Pekin, Burkina Faso'daki tarımsal üretim cumhurbaşkanlığı girişimini desteklemek ve gübre ile tohum temin etmek için 5 milyon dolarlık bir hibe sağladı.
Şarku’l Avsat’ın Al Majalal’dan aktardığı analize göre Pekin, ekonomik nüfuzunu yollar, lojistik projeler, güneş enerjisi ve sağlık tesisleri gibi temel altyapı projelerine büyük miktarda yatırım yaparak pekiştirdi. Bunun yanı sıra madencilik arama imtiyazları ile altın sektörü başta olmak üzere maden ve kıymetli metaller alanında stratejik yatırım lisansları elde etti. Çin'in yaklaşımı ortak çıkarlar politikasına ve iç işlere karışmamaya dayanıyor; bu da Vagadugu hükümetine Amerikan yaptırımlarının şokunu absorbe etme ve Avrupalılarla yaşanan gerginlikleri yönetme konusunda geniş bir hareket alanı tanıdı.
Jeopolitik yansımalar
Jeostratejik açıdan bu kararın jeopolitik yansımaları Vagadugu ile Paris arasındaki ikili eksenle sınırlı kalmayıp iç cepheyi pekiştirmenin ve Burkina Faso, Mali ile Nijer'i bir araya getiren Sahel Devletleri İttifakı’nın (AES) dayanışmasını güçlendirmenin temel bir giriş noktasını oluşturuyor.
Abdurrafi Keşşut, ‘Sahel'deki yükselen bölgesel ittifakların önümüzdeki dönemde çok daha sağlam ve güçlü bir hal alacağını, özellikle aralarındaki ayrışmalara büyük ölçüde katkıda bulunan Fransız faktörünün ortadan kalkmasının ardından bölge ülkelerinin ve Moskova ile Pekin'deki yeni müttefiklerinin tam bir uyum ve uzlaşı içinde olduğundan yararlanarak bu sürecin hız kazanacağını’ değerlendiriyor.
Bu güçler, Brüksel’in dayatmaya çalıştığı siyasi ve insan hakları baskılarından ya da Batılı askeri şemsiyelerden bağımsız olarak, Nijer, Mali ve Burkina Faso sınırlarının kesişim noktasında yer alan kaynaklar açısından zengin ‘Liptako Gourma’ sınır üçgenindeki aktif silahlı gruplarla mücadele etmek ve çıkarlarını korumak amacıyla ortak bir stratejik savunma ve diplomasi çerçevesi oluşturma yolunda ilerliyor.
Öte yandan Burkina Faso'nun kararı siyasi muhalefet ittifakına ve ayrılıkçı koalisyonlara manevi bir ivme ve stratejik bir kazanım sağlıyor. Kısa vadede el-Kaide bağlantılı terör örgütleriyle iş birliği ya da koordinasyon ihtimalini beraberinde getiriyor. Bamako'nun son aylarda yaşadığı tablo bu senaryonun öngörüsünü doğrular nitelikte: Sahada yaşanan gelişmeler, Cemaat Nusret el-İslam vel-Müslimin (CNIM) ile Azavad Kurtuluş Cephesi’nin (FLA) Mali ordusu karşısında görülmemiş düzeyde bir askeri koordinasyon içinde olduğunu ortaya koydu. Bu ittifak, hükümet kuvvetlerini yıpratmak ve iktidarı elinde bulunduran askeri konseyi düşürmeyi hedefliyor.
Sonuç itibarıyla Vagadugu'nun ilişkileri kesme kararı geçici bir diplomatik hamleden ibaret olmaktan öte bölgedeki geleneksel dengelerin alenen sona erdirildiğinin ilanıdır. Karar aynı zamanda, Burkina Faso'yu belirsizliğin ve çok sayıda senaryonun gölgelediği kritik bir aşamanın eşiğine taşıyor. Bu yeni yönelimin başarısı, iktidarın mevcut güvenlik ve ekonomik açığı kapatacak alternatifler bulma etkinliğine ve sınır ötesi terör ile örgütlü suç risklerinin hâkim olduğu son derece karmaşık bir bölgesel ortamda jeopolitik dönüşümleri absorbe edebilme kapasitesine bağlı.
