ABD’li bir yetkili dün yaptığı açıklamada, Washington’ın Hürmüz Boğazı konusunda İran ile Umman arasında kısa süre içinde bir anlaşmaya varılmasını beklediğini söyledi. Yetkili, ticari deniz taşımacılığının engellenmeden yeniden başlamasını sağlayacak düzenlemelerin duyurulmasının ardından, ABD’nin İran limanlarına yönelik ablukayı kaldıracağını belirtti.
Şarku’l Avsat’ın Reuters’tan aktardığına göre, Hürmüz Boğazı konusunda Umman ile İran arasında ilerleme kaydediliyor ve kısa süre içinde bir anlaşmaya varılması bekleniyor. ABD’li yetkili, “Ticari deniz taşımacılığının engellenmeden yeniden başlamasına yönelik anlaşma duyurulur duyurulmaz ABD, İran limanlarına yönelik ablukayı kaldıracak” dedi.
Ancak ABD’li yetkili, Washington’ın atacağı adımı Tahran’ın verdiği taahhütleri yerine getirmesine bağladı. Yetkili, ABD’nin uygulayacağı tedbirlerin ‘her zaman olduğu gibi, sahadaki uygulamalara dayanacağını ve İran’ın yükümlülüklerini ne ölçüde yerine getirdiğiyle bağlantılı olacağını’ ifade etti.
ABD’li yetkilinin açıklamaları, İran ile Umman arasındaki müzakerelerin sona yaklaşmakta olduğuna ilişkin işaretlerle eş zamanlı olarak geldi. Axios muhabiri Barak Ravid, bir arabulucu ülkenin diplomatına dayandırdığı haberinde, İranlı müzakerecilerin Umman ve ABD ile yapılacak anlaşmaya ilişkin İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi’nin nihai onayını beklediğini belirtti. Diplomat, “Bu onayın kısa süre içinde verilmesini bekliyoruz” dedi.
Geçici formül
ABD merkezli MS NOW televizyonu, müzakereler hakkında bilgi sahibi Ortadoğulu diplomatlara dayandırdığı haberinde, Umman’ın İran ile Hürmüz Boğazı’nın geçici olarak yeniden açılmasına yönelik bir anlaşma çerçevesini kabul ettiğini bildirdi. Hürmüz Boğazı, savaşın patlak vermesinden bu yana Washington ile Tahran arasındaki çatışmanın başlıca cephelerinden biri haline gelmişti.
Kanalın müzakerelerle bağlantılı İranlı bir yetkiliden aktardığına göre anlaşma, gemilerin Arap Körfezi’ne İran’ın kontrolündeki bir güzergâhtan girmesine ve Umman’ın denetimindeki başka bir güzergâhtan çıkmasına olanak sağlayacak yeni deniz ulaşım rotaları oluşturulmasını öngörüyor.
İranlı yetkiliye göre anlaşma, güvenli geçiş karşılığında ticari gemilerden ücret alınmasını içermiyor. Tahran daha önce geçiş ücreti uygulamaya çalışmıştı. Yetkili, düzenlemenin ‘geçici bir anlaşma’ niteliğinde olacağını ve Washington ile Tahran’ın yeni bir ateşkes ilan etmesinin yanı sıra haziran ortasında başlayan nükleer müzakerelere yeniden dönmesinin önünü açabileceğini söyledi. Söz konusu müzakereler, tarafların bölgenin çeşitli noktalarında karşılıklı saldırılara girişmesinin ardından çökmüştü.
MS NOW, Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) ile ABD’nin anlaşmanın resmen duyurulmasına katılacağını bildirdi. Düzenlemeler hakkında bilgi sahibi bölgesel bir yetkili ise anlaşmanın Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyelerinin desteğini aldığını söyledi. Yetkililer, anlaşmanın açıklanacağı tarih konusunda henüz bilgi vermedi.
Bununla birlikte, ABD’nin boğazın nasıl yönetileceğine ilişkin düzenlemeyi kabul etmesi, anlaşmanın nihai ayrıntılarına bağlı olacak.
Kanalın bir ABD’li yetkiliden aktardığına göre Washington, boğazı herhangi bir engel veya ücret olmaksızın yeniden açacak geçici anlaşmayı destekleyecek. Yetkili, “Her türlü geçici güzergâh engellerden arındırılmış olacak. Bu da herhangi bir onay veya izin ile geçiş ücreti ya da başka bir maliyet olmayacağı anlamına geliyor” dedi.
ABD’li yetkili ayrıca, “Hürmüz Boğazı uluslararası bir su yoludur ve hiçbir taraf güzergâhlarını veya boğazdan geçiş imkânını kontrol etmez” ifadesini kullandı.
ABD Başkanı Donald Trump daha önce İran’a boğaz üzerinde daha fazla kontrol sağlayacak herhangi bir anlaşmaya mesafeli yaklaşmıştı. Ancak gündemdeki olası mutabakat, İran’ın nükleer programına ilişkin ABD-İran görüşmelerinin yeniden başlamasının önünü açabilir. Haziran ayında taraflar arasında görüşmelerin temelini oluşturan anlaşma çerçevesi, İran’ın su yolundaki gemilere yönelik saldırılarının ardından çökmüştü.
Trump, daha önce boğazdan geçmek isteyen gemilerden ücret tahsil etme görevini ABD’nin üstlenebileceği ihtimalini de gündeme getirmiş, ancak bu fikri hayata geçirmemişti.
Trump, perşembe günü Oval Ofis’te gazetecilere yaptığı açıklamada, boğazın şu anda büyük ölçüde açık olduğunu söyledi ve ABD’nin ablukayı uygulamaya devam ettiğini belirtti. Washington’ın ‘iyi bir iş çıkardığını’ ifade eden Trump, daha sonra Hürmüz Boğazı konusunda ‘yakında bir açıklama yapılabileceğini’ söyledi.
‘Kontrolün anlamı’ konusunda anlaşmazlık
Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolün nasıl tanımlanacağı, anlaşmanın en hassas unsurlarından biri olmayı sürdürüyor. Bölgesel ve İranlı kaynaklar daha önce Reuters’a yaptıkları açıklamalarda, masadaki önerinin Tahran’a Arap Körfezi’ne giren gemiler üzerinde belirli ölçüde kontrol sağlayacağını, buna karşılık boğazdan çıkan gemilerin hareketlerinde İran’ın rolünün müzakere konusu olmaya devam ettiğini söylemişti.
İranlı üst düzey bir kaynak, Tahran’ın gerektiğinde boğaza giren gemilerin seyrüseferine müdahale etme imkânını korumak istediğini belirtmişti. Buna göre boğazdan çıkan gemiler İran ile Umman arasındaki bir güzergâhı kullanacak, Maskat ise İran’a bildirimde bulunulmasının ardından çıkış izni verecekti.
Tahran ayrıca taşınan yüklerin değerinin yüzde 5 ila 7’si arasında değişen oranlarda ücret alınmasını talep ederken, Umman yaklaşık yüzde 3’lük bir ücret üzerinde görüşmeler yürütüyordu. ABD ise herhangi bir ücret uygulanmasına karşı çıkıyordu.
Ancak anlaşmaya ilişkin son bilgiler, geçici düzenleme kapsamında ücretler konusundaki anlaşmazlığın aşılmaya çalışıldığını gösteriyor. Bu durum, Washington’ın onayının önündeki başlıca engellerden birini ortadan kaldırabilir. Bununla birlikte, İran’ın boğaza giren gemiler üzerindeki yetkisi ve deniz trafiğinin nasıl yönetileceği konusundaki daha geniş anlaşmazlık henüz çözüme kavuşturulmuş değil.
Deniz taşımacılığı sektöründen kaynaklar daha önce Reuters’a yaptıkları açıklamalarda, önerilen anlaşmanın uygulanmasının ABD yaptırımları ve yapılabilecek ödemeleri kısıtlayan sigorta koşulları nedeniyle zorluklarla karşılaşabileceğini belirtmişti. Kaynaklar, İran’a para ödenmesini öngören herhangi bir düzenlemenin ciddi hukuki ve mali engellerle karşılaşabileceği uyarısında bulunmuştu.
ABD, mayıs ayında İran’ın boğazı yönetmek amacıyla kurduğu kuruma yaptırım uygulamış, ABD Hazine Bakanlığı da Amerikalıların İran hükümetinden ‘güvenli geçiş garantisi’ ile bağlantılı hizmetler almasını yasaklamıştı. Sektör kaynakları, yapılacak herhangi bir ödemenin varlıkların dondurulmasına yol açabileceğini ifade etti.
Sorunu daha da karmaşık hale getiren bir diğer gelişme ise Lloyd’s Market Association’ın (LMA) temmuz sonlarında savaş risklerine ilişkin getirdiği düzenleme oldu. Buna göre geminin Hürmüz Boğazı’ndan geçiş karşılığında geçiş ücreti, transit ücreti veya başka herhangi bir ücret ödemesi halinde sigorta yükümlülüğü sona erecek.
Sigorta sektöründen bir kaynak, İran’ın geçiş karşılığında ücret almaya çalıştığı bir dönemde denizcilik şirketlerinin ‘çıkışı olmayan bir ikilemle karşı karşıya kaldığını’ söyledi. Zira ücret ödemeleri sigorta kapsamının kaybedilmesine yol açabilir.
Önde gelen uluslararası deniz taşımacılığı birlikleri de zorunlu ücretlerin ister geçiş ücreti ister hizmet bedeli adı altında uygulansın, ‘tam anlamıyla bir transit ücreti’ niteliği taşıyacağı ve uluslararası deniz ulaşımında kullanılan boğazları düzenleyen uluslararası hukuk çerçevesini zayıflatabileceği uyarısında bulundu.
IMO Konseyi de temmuz ayında, boğaza kıyısı bulunan ülkelerin trafik ayırım düzeni aracılığıyla ‘tüm gemilerin ayrımcılık veya kısıtlama olmaksızın geçiş hakkını’ güvence altına alması gerektiğini vurguladı. Konsey ayrıca bu geçişin herhangi bir ücret veya maliyet olmaksızın gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtti.
Tahran’da itirazlar
Müzakereler kritik aşamaya yaklaşırken İran’da, İran’ın kontrolünü zayıflatacak veya savaş sırasında Tahran’ın belirlediği şartların dışında alternatif bir güzergâh açılması şeklinde yorumlanabilecek düzenlemelere karşı çıkan görüşler öne çıktı.
İran Devrim Muhafızları Ordusu’nun (DMO) önde gelen isimlerinden Muhsin Rızai, İran’ın ‘Hürmüz Boğazı’nda ikinci bir koridorun açılmasına asla izin vermeyeceğini’ söyledi. Rızai’nin açıklamasının, deniz trafiğine ilişkin görüşülen düzenlemelere işaret ettiği belirtildi.
Rızai, ablukanın devam etmesinin ABD gemileri ve güçlerini ‘ciddi risk ve kayıplara’ maruz bırakacağını belirterek, Washington’a tutumunu değiştirme çağrısında bulundu. Rızai ayrıca, İran’ın ‘bu durumun devam etmesine tahammül etmeyeceği’ uyarısında bulundu.
Rızai’nin açıklamaları, İran parlamentosunun boğazın yönetimine ilişkin düzenlemelere daha geniş bir yasal çerçeve kazandıracak yasa tasarısını ele aldığı bir dönemde geldi. DMO’ya bağlı Fars Haber Ajansı’nın bir milletvekiline dayandırdığı haberine göre, Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu, ABD, İsrail ve düşman olarak nitelendirilen diğer ülkelerin gemilerinin Hürmüz Boğazı’ndan geçişini yasaklayan bir ön tasarı üzerinde çalışıyor.
Tasarı ayrıca, önerilen kısıtlamaların ihlal edilmesi halinde geminin taşıdığı yükün değerinin yüzde 20’sine kadar para cezası uygulanmasını öngörüyor. Metin halen teknik inceleme aşamasında bulunurken meclis, nihai metnin hazırlanmasından önce uzman ve ilgili kişileri önerilerini sunmaya çağırdı.
Yayımlanan ayrıntılara göre taslakta, İsrail’le bağlantılı askeri veya sivil nitelikteki yüklerin geçişinin yasaklanması da öngörülüyor. Ayrıca Tahran’ın ‘direniş cephesi’ olarak adlandırdığı yapıya yönelik faaliyetlerle bağlantılı gemi veya yüklerin geçişine izin verilmemesi ve İran’ın kendisine zarar verdiğini belirttiği ülke ve kişilerin, söz konusu zararlar tazmin edilinceye kadar geçiş izni almalarının engellenmesi teklif ediliyor.
Tasarı, hükümetin silahlı kuvvetlerle iş birliği içinde deniz trafiğinin yönlendirilmesi, gemi hareketlerinin denetlenmesi ve Arap Körfezi ile deniz çevresinin güvenliğinin korunması gibi görevleri üstlenmesini de öngörüyor.
İran ile Umman arasındaki müzakereler, son günlerde egemenlik, ücretler ve yeni güzergâhların niteliği konusundaki anlaşmazlıklar nedeniyle sekteye uğramıştı. İranlı yetkililer, Maskat ile varılacak herhangi bir mutabakatın tek başına boğazın yeniden açılması anlamına gelmeyeceğini belirterek uygulamayı Washington’ın Tahran’ın terk edildiğini söylediği taahhütlerine dönmesine bağladı. Bu taahhütlerin başında askeri operasyonların durdurulması, deniz ablukasının kaldırılması ve petrol ihracatı ile İran’ın dondurulmuş varlıklarına yönelik kısıtlamaların hafifletilmesi geliyor.
ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) ise ABD güçlerinin İran’a yönelik ablukayı uygulamaya devam ettiğini açıkladı. CENTCOM, 6 Ağustos itibarıyla ABD güçlerinin 49 ticari geminin rotasını değiştirdiğini, iki gemiyi durdurduğunu ve iki gemiye daha çıkarak arama yaptığını bildirdi.
