İbrahim Hamidi
Bu soru Suriye semalarına yabancı değil. 2015'in sonunda bir Türk savaş uçağı bir Rus bombardıman uçağını düşürmüştü. Üç yıl sonra, Suriye hava savunması Akdeniz üzerinde yanlışlıkla bir Rus uçağını düşürmüştü
İsrail'in Suriye'nin kuzeyindeki Ebu Zuhur hava üssüne düzenlediği son hava saldırıları pistleri imha etti, ancak çok daha büyük bir şeye, ABD'nin müttefikleri olan İsrail ve Türkiye arasında doğrudan bir çatışmaya neden olmasına da ramak kalmıştı.
Hikaye, hava saldırılarından günler önce, İsraillilerin Amerikalılara Türkiye'nin Ebu Zuhur'a askeri varlık konuşlandırmaya hazırlandığına dair istihbarat bilgileri olduğunu bildirmesiyle başladı. Washington konuyu araştırdı ve elindeki bilgilerin Tel Aviv'in anlatımını doğrulamadığını iletti. Daha sonra ABD, İsrail'in endişelerini gidermek ve gerilimin yükselmesini önlemek için Mossad, Şam ve Ankara arasında temaslara arabuluculuk etti. İki gün sonra, Suriye Dışişleri Bakanı Esad Şeybani İstanbul'da ABD Özel Temsilcisi Tom Barrack ile görüştü ve krizin, daha önce Suriye'nin merkezindeki Palmira yakınlarındaki bir üssün bombalanmasından önce olduğu gibi, kontrol altına alınma yolunda olduğu değerlendirildi. Hatta yıl başından beri durmuş olan Suriye-İsrail müzakerelerinin yeniden başlayabileceğine ve Amman'da kurulan ve ortak tehditlerle ilgili istihbarat alışverişini amaçlayan “Koordinasyon Birimi”nin geliştirilmesi çalışmalarına yeniden başlanabileceğine dair bir kanaat bile oluştu.
Ertesi gün, İsrail savaş uçaklarının havalanıp Ebu Zuhur Havaalanının pistlerini bombalaması ve ardından Barrack ve Netanyahu'nun saldırıyı duyurması herkesi şaşırttı. Ankara bu görevden habersizdi ve uçakların kuzeye doğru ilerlediğini gördüğünde nereye gittiklerini veya neyi bombalayacaklarını bilmiyordu. Bu en tehlikeli andı, çünkü Ankara ve Tel Aviv'in karar verdiği bir savaşın değil, her iki tarafın da istemediği bir çatışmanın patlak vermesi endişesi var.
Peki ya o anda Türk savaş uçakları İsrail uçaklarını engellemek için havalansaydı? Ya bu uçaklar uyarıları görmezden gelseydi? Ya Türk pilot onları bir tehdit olarak görüp birini düşürecek füzeyi ateşleseydi?
Bu soru Suriye semalarına yabancı değil. 2015'in sonunda, bir Türk savaş uçağı Suriye sınırına yakın bir yerde bir Rus bombardıman uçağını düşürmüştü. Ankara, bombardıman uçağının hava sahasını ihlal ettiğini ve uyarıları görmezden geldiğini söyledi. Putin olayı “sırtından bıçaklama” olarak nitelendirdi ve Moskova, Ankara ile askeri iletişim kanallarını keserek misilleme yaptı. Ancak iki taraf çatışmaya girmeden durdu ve daha sonra angajman kuralları üzerinde anlaştı.
Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’an aktardığı analize göre Üç yıl sonra, Suriye hava savunması, Hmeymim ve Tartus hava üsleri yakınlarındaki İsrail hava saldırıları sırasında Akdeniz üzerinde yanlışlıkla bir Rus uçağını düşürdü. Füze Suriye'ye aitti, ancak Moskova, düşürülmesine yol açan koşullardan İsrail'i sorumlu tuttu. İsrail'in özür dilemesi ve Tel Aviv'e Suriye'deki İran hedeflerini takip etme konusunda daha fazla özgürlük tanıyan angajman kuralları konusunda bir anlaşmaya varılmasıyla kriz sona erdirilmeden önce ilişkiler gerginleşti.
Şimdi, bir başka “sırtından bıçaklama” tehdidi oluşturan üçüncü bir olay yaşandı, ancak bu sefer düşürülebilecek uçak İsrail'e ve onu düşürebilecek füze de Türkiye’ye aitti. Bir İsrail savaş uçağı Türk hava sahasına girerse, Ankara 2015'te kullandığı aynı gerekçeyi kullanabilir; egemenliği ve sınırları korumak. Ancak uçak Suriye toprakları üzerindeyse, mesele daha karmaşık hale gelir.
Recep Tayyip Erdoğan bir İsrail uçağını düşürürse Trump Netanyahu'ya ne derdi ve İsrail Türk kuvvetlerini bombalayarak misilleme yaparsa Erdoğan'a ne derdi?
Netanyahu yıllardır, güçlerinin İsrail sınırlarının kuzeyinde ortaya çıkacak tehditleri önlemek ve İran hava sahasına erişmek konusunda askeri olarak hareket özgürlüğüne sahip olduğunu varsayıyor. Bu arada Türkiye, kuzey Suriye'yi ulusal güvenliğinin önemli bir parçası olarak görüyor ve bölgede askerleri, üsleri, çıkarları ve müttefikleri bulunuyor. Şam ise hava sahasının ve topraklarının Suriye'ye ait olduğunu ısrarla savunuyor. Üç güvenlik algısı tek bir hava sahasında kesişiyor ve Washington bunları uzlaştırmaya çalışıyor.
Ankara bir İsrail uçağını düşürürse, bir sonraki soru şu olacak: Tel Aviv nasıl tepki verecek? Seçim döneminin ortasında Netanyahu'nun bir savaş uçağının düşürülmesini rutin bir olay olarak ele almasını hayal etmek zor. Bu, misilleme ve karşı misillemeye kapı açabilir ve Suriye'yi Türk-İsrail rekabetinin arenasından aralarındaki bir savaş sahasına dönüştürebilir.
Burada Washington, bölgedeki iki müttefiki arasında olağanüstü bir krizle karşı karşıya kalacaktır. İsrail stratejik müttefiki, Türkiye ise NATO üyesi ve ABD askeri varlığına ev sahipliği yapıyor. Recep Tayyip Erdoğan bir İsrail uçağını düşürürse Trump, Netanyahu'ya ne diyecek? Peki İsrail, Türk güçlerini bombalayarak misilleme yaparsa Erdoğan'a ne diyecek? İsrail'in yanında mı, yoksa NATO’lu müttefikinin yanında mı duracak, yoksa her iki tarafa da baskı yapıp darbeleri yutmalarını ve gerilimi azaltmalarını mı isteyecek?
Savaşlar her zaman liderlerin istemesiyle başlamaz. Bazen bir uçağın yanlış bölgeye girmesi, bir radarın bunu tespit etmesi ve pilotun karar vermek için sadece birkaç saniyesi olmasıyla başlar
Ayrıca, potansiyel bir çatışmanın hem kazanımlar hem de kayıplar sunduğu Şam da var. Kazanç, İsrail'in yıllar sonra ilk kez Suriye hava sahasındaki hareket özgürlüğünün sınırsız olmadığını ve Türkiye'nin kuzeydeki varlığının, İsrail uçaklarının hesaba almadan geçemeyeceği yeni bir sınır çizdiğini keşfetmesi olacaktır. Kayıp ise, Suriye'nin savaş alanı haline gelmesi ve Şam'ın müttefiki Ankara ile Tel Aviv’le müzakereleri ve tüm toprakları ve hava sahası üzerindeki egemenliğini yeniden kazanma arzusu arasında sıkışıp kalması olacaktır. İşte “yeni Suriye”nin paradoksu burada yatıyor. Ülke, başkalarının savaşlarından kurtulmak istiyor, ancak coğrafi konumu bu savaşları kendine çekmeye devam ediyor.
Amerikalılar şimdi sürtüşmeyi önlemek için bir mekanizma kurmaya çalışıyor, Suriyeliler müzakerelere geri dönmek istiyor, Türkler İsrail ile savaş istemiyor ve İsrailliler “7 Ekim dünyasında” yaşıyor.
Tehlike şu ki, savaşlar her zaman liderlerin istemesiyle başlamaz. Bazen bir uçağın yanlış bölgeye girmesi, radarın bunu tespit etmesi ve pilotun karar vermek için sadece birkaç saniyesi olmasıyla başlar. Dahası, Netanyahu'nun yaklaşan seçimlerle ilgili hesapları ve Erdoğan'ın seçimlerle ilgili yaklaşan kararı, daha fazla sınavın habercisi ve Suriye bu sınavların arenalarından biri.
