Azerbaycan’ın okul kıyafetlerine yönelik yeni düzenlemesi ve başörtüsüne ilişkin tartışmalar, “iki devlet tek millet” anlayışıyla yakın siyasi ve askerî ilişkiler yürüten Türkiye ile Azerbaycan arasında gerilime yol açtı. Bakü’nün bazı Türk vatandaşlarını istenmeyen kişiler ilan etmesi ve bazıları hakkında uluslararası yakalama kararı çıkarması, krizin diplomatik boyutunu da gündeme taşıdı.
Türkçe konuşan iki ülke arasındaki gerilim, Azerbaycan’ın eylül ayında devlet okullarında kıyafet kurallarını yeniden düzenlemesiyle arttı. Yeni kurallar, “kamu eğitiminde laiklik ilkesiyle bağdaşmayan” eklemeleri yasaklıyor, ancak başörtüsünü açıkça yasaklayan bir hüküm içermiyor.
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın liderliğindeki iktidar partisi Adalet ve Kalkınma Partisi’ne (AK Parti) yakın bazı Türk siyasetçiler ve sosyal medya aktivistleri, Azerbaycan hükümetinin kararını sert ifadelerle eleştirerek, doğrudan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’i hedef aldı.
Eşi görülmemiş adım
Azerbaycan hükümeti, geçen çarşamba günü iki ülke ilişkileri tarihinde benzeri görülmemiş bir adım atarak 31 Türk vatandaşını “istenmeyen kişiler” ilan etti ve kara listeye aldı. Ayrıca 7 kişi hakkında uluslararası yakalama kararı çıkarıldı.
Bu isimler arasında Yeniden Refah Partisi Genel Başkanı Fatih Erbakan, Kürt siyasi hareketine yakın Halkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi (DEM Parti) milletvekili ve insan hakları savunucusu Ömer Faruk Gergerlioğlu, AK Parti ile ittifak hâlindeki Hür Dava Partisi (HÜDA PAR) Genel Başkan Yardımcısı Yahya Uğraş, bazı gazeteciler, dinî konularda uzmanlaşmış yazarlar, blog yazarları ve iktidar partisinin eski bir yetkilisi de bulunuyor.
Erbakan, X hesabından Aliyev’e hitaben sert bir mesaj yayımladı. Erbakan, Azerbaycan’daki kız öğrenciler üzerindeki başörtüsü yasağının kaldırılmasının yeterli olacağını belirterek, “Ülkeye giremesek bile gelmemize gerek kalmaz” ifadesini kullandı.
Aliyev’in İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog’u Bakü’de ağırlamasını da eleştiren Erbakan, “Siyonist katil Herzog’u ağırladıktan sonra gerçek dostlarına gözlerini kapattın” dedi. Bununla birlikte iki halk arasındaki kardeşliğin süreceğini belirterek, “Yaşasın Türkiye ve Azerbaycan; iki devlet tek millet” mesajını verdi.
Azerbaycan’ın kararına yönelik eleştiriler yalnızca muhafazakâr çevrelerle sınırlı kalmadı. Yargı kararıyla atanmış Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) geçici Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu da düzenlemeyi eleştirdi. Türkiye’nin geçmişte başörtüsü yasağı konusunda “zor bir sınavdan” geçtiğini ve partisinin de bu hatada sorumluluğu bulunduğunu hatırlatan Kılıçdaroğlu, kadınların giyim tercihlerine müdahale edilmemesi gerektiğini belirtti.
Gerilimi düşürme girişimleri
Gerilimin artması üzerine Cumhurbaşkanı Erdoğan, geçen çarşamba günü Aliyev ile telefon görüşmesi gerçekleştirdi. Görüşmede ikili ilişkiler ile bölgesel ve uluslararası meseleler ele alındı.
Türkiye Cumhurbaşkanlığı, Erdoğan’ın Azerbaycan’ın bağımsızlığının 35. yıl dönümü dolayısıyla Aliyev’i bir kez daha tebrik ettiğini ve iki ülke arasındaki kardeşlik bağları temelinde iş birliğinin daha ileri seviyelere taşınacağını vurguladığını açıkladı. Erdoğan ayrıca Aliyev’i Ankara’da düzenlenmesi planlanan 13. Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi’ne davet etti.
Azerbaycan’ın resmî haber ajansı ise iki ülke ilişkilerinin olumlu yönlerini ele alan bir analizinde, Erdoğan’ın telefon görüşmesinin Türkiye’de Azerbaycan’a karşı yürütülen sürekli bir dezenformasyon kampanyasının ardından gelmesinden duyduğu üzüntüyü dile getirdi.
Türkiye’de iktidarın Cumhur İttifakı ortağı Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) Genel Başkanı Devlet Bahçeli de gerilimi azaltmaya yönelik bir adım attı. Bahçeli, cuma günü MHP Genel Merkezi’nde Azerbaycan’ın Ankara Büyükelçisi Reşad Aslanov’u kabul etti.
Bahçeli, cumartesi günü partisinin Merkez Yönetim Kurulu toplantısının ardından yayımlanan açıklamada, Türkiye ile Azerbaycan arasındaki güven ve dayanışmanın korunmasının ortak Türk dünyasının geleceği açısından vazgeçilmez olduğunu vurguladı.
Yeni bir Azerbaycan farklı bir Aliyev
Azerbaycan’da devlet okullarındaki laik eğitim ilkesi doğrultusunda getirilen kıyafet kurallarıyla başlayan tartışma, zamanla okul sınırlarını aşarak Türkiye’nin Azerbaycan üzerindeki etkisinin boyutuna ve Aliyev’in Ankara’ya karşı izlediği siyasi tutuma ilişkin daha geniş bir tartışmaya dönüştü.
Bakü hükümetini destekleyen Azerbaycanlı gazeteci Mirşahin, sosyal medya üzerinden Türkiye’ye seslenerek, “Şunu anlayın: Siz ağabey değilsiniz, biz de küçük kardeş değiliz” mesajını verdi.
Bakü’ye yakın medya organları aracılığıyla öne çıkarılan temel mesajın, “kardeşliğin müdahaleyi meşrulaştırmayacağı” olduğu değerlendiriliyor. Bu açıdan Aliyev’in 2 Ekim’de yaptığı ve ülkenin iç işlerine dışarıdan müdahaleyi reddettiği açıklama önem taşıyor.
Aliyev’in Azerbaycan’ın iç meselelerine müdahaleye karşı sert tutumu, Türkiye ile yakın ilişkilerini koruyan ancak ülkesinin Türkiye’nin nüfuz alanında olduğu izlenimini reddeden bir lider profili çiziyor.
Mevcut gerilim ortamında Aliyev’in siyasi portresi üç temel unsur üzerinden şekilleniyor: Türkiye’ye yakın ancak Ankara’nın nüfuz alanına girmeyi kabul etmeyen bir lider; Müslüman bir topluma liderlik ederken laik devlet ilkesinden taviz vermediğini vurgulayan bir cumhurbaşkanı; Erdoğan ile ortaklık yürüten ancak gerektiğinde Mustafa Kemal Atatürk’e atıfta bulunarak, kendi siyasi meşruiyetini güçlendiren bir siyasetçi.
Bununla birlikte, Aliyev’in bu şekilde sunulan siyasi profilinin ne ölçüde kalıcı olacağı ve Azerbaycan’ın Türkiye ile ilişkilerinin gelecekte hangi çerçevede şekilleneceği henüz netlik kazanmış değil.
Türkiye’de kuşatılma endişesi
İktidara yakın Yeni Şafak gazetesinin yazarı Aydın Ünal, “Kuşatmanın Ayak Sesleri” başlıklı makalesinde Türkiye ile Azerbaycan arasında yaşanan ve kendi ifadesiyle “tek taraflı, ilan edilmemiş” gerilimi daha geniş bir bölgesel çerçeveye oturttu.
Şarku’l Avsatın Yeni Şafak’tan aktardığına göre Ünal, yaşananların geçici toplumsal anlaşmazlıklardan ibaret olmadığını, yaklaşan seçimler öncesinde Türkiye’yi ve Cumhurbaşkanı Erdoğan’ı kuşatmayı hedefleyen planlı bir sürecin parçası olduğunu savundu.
Yazara göre gerilim, özellikle Aliyev’in 2 Ekim’de yaptığı açıklamanın ardından belirginleşti. Aliyev söz konusu konuşmasında, “Herkes yerini bilmeli, işlerimize karışmamalı, yaşam tarzımıza müdahale etmemeli ve bize akıl vermemeli” ifadelerini kullanmıştı. Aliyev ayrıca 2020’deki Dağlık Karabağ zaferinin Azerbaycan’ın kendi çabaları ve kendi parasıyla satın aldığı silahlar sayesinde kazanıldığını vurgulamıştı.
Ünal, bu sözlerin doğrudan Türkiye ve Erdoğan’a yönelik olduğunu ileri sürdü. Yaşanan gerilimi, Yunanistan ve Kıbrıs’ın İsrail ile yakınlaşması ve Ege Denizi’ndeki gerilimin artması başta olmak üzere bölgedeki bir dizi gelişmeyle ilişkilendirdi.
Yazarın özellikle dikkat çektiği konu, “Netanyahu’nun Türkiye’yi renkli bir harita üzerinden kuşatma projesi” olarak nitelendirdiği girişim oldu. Ünal, söz konusu haritada Azerbaycan’ın kısmen “İsrail’in müttefiki” olarak gösterildiğini belirtti.
Ünal ayrıca ABD Başkanı Donald Trump ile İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu arasındaki beklenmedik yakınlaşmaya dikkat çekerek, bütün bu gelişmelerin nihai hedefinin Türkiye olduğunu ve Erdoğan’ın bu süreçte hedef alınacağını öne sürdü.
Ancak Türkiye’nin seçimler öncesinde İsrail tarafından kuşatılmasını amaçlayan bir plan bulunduğu yönündeki değerlendirme, yazara ait bir yorum niteliği taşıyor. Aktarılan bilgiler, böyle bir planın varlığını bağımsız biçimde doğrulayan kanıtlar sunmuyor.
