İspanya’nın orta kesiminde çarşamba sabahı Toledo (Tuleytula) iline bağlı Orda kasabası yakınlarında iki hızlı trenin çarpışması, Avrupa’nın en modern demir yolu ağlarından birinde güvenlik tartışmalarını yeniden gündeme taşıdı. İspanyol medyası ve demir yolu şirketlerinin açıklamalarına göre devlete ait Renfe şirketinin AVE treni ile özel Iryo şirketine ait trenin arka kısmına çarpması sonucu en az 68 kişi hayatını kaybetti. Ölü sayısının artmasından endişe ediliyor.
Kaza, yalnızca büyük bir trajedi olmakla kalmadı; İspanyollara, ülkenin teknolojik ilerleme söyleminin gölgesinde kalan kanlı demir yolu facialarını da yeniden hatırlattı.
İspanya’nın demir yolu kazaları sicili onlarca yıla uzanıyor. Altyapı kusurları, insan hataları ve siyasi denetim mekanizmalarındaki eksiklikler, bu kazaların başlıca nedenleri arasında yer alıyor.
Adamuz faciası ve Santiago kazası: Henüz kapanmayan yaralar
Bu yıl 18 Ocak’ta, ülkenin güneyini sarsan büyük kazanın üzerinden henüz dokuz ay geçmişti. Córdoba iline bağlı Adamuz bölgesinde bir hızlı trenin raydan çıkarak karşı yönden gelen başka bir trenle çarpışması sonucu 45 kişi hayatını kaybetmiş, onlarca kişi ağır yaralanmıştı.
Kazanın ardından yürütülen soruşturmada, ilk değerlendirmelerden raylardan birinde bulunan 40 santimetre uzunluğundaki kırığa odaklandı. Kaynak ve bakım kusurlarından kaynaklandığı belirtilen hasar, kamuya ve özel sektöre ait şirketlerin birlikte işlettiği hızlı tren hatlarının güvenliği konusunda alarm zillerinin çalmasına neden oldu.
Yeni binyılda İspanya’nın yaşadığı en büyük demir yolu facialarından biri ise 24 Temmuz 2013’te meydana geldi. Devlete ait Renfe şirketinin Alvia hızlı treni, Galiçya bölgesindeki Santiago de Compostela istasyonu yakınlarında keskin bir virajda raydan çıktı.
Kazanın, makinistin ihmali ve hız sınırını aşırı ölçüde ihlal etmesi, ayrıca hattın bu bölümünde gelişmiş otomatik frenleme sistemlerinin bulunmaması nedeniyle meydana geldiği belirtildi. Facia, 80 kişinin ölümüne ve 140’tan fazla kişinin yaralanmasına yol açtı.
Kaza, ülkede geniş yankı uyandıran bir davaya dönüştü. Makinist ve altyapı güvenliğinden sorumlu yetkililer hakkında yıllarca süren yargı süreçleri yürütüldü.
1970’lerde El Cuervo faciası ve Ordüliz kazası
İspanya demir yollarının geçmişine bakıldığında, 1970’li yılların da en az bugünkü kadar kanlı kazalara sahne olduğu görülüyor.
21 Temmuz 1972’de, Endülüs bölgesinde Madrid ile Cádiz arasında sefer yapan bir yolcu treni, Sevilla iline bağlı El Cuervo belediyesi yakınlarında yerel bir trenle çarpıştı. İki trenin doğrudan kafa kafaya çarpışması, ön vagonların tamamen parçalanmasına neden oldu. Kazada 86 kişi hayatını kaybetti, yüzlerce kişi yaralandı.
Olay, diktatör Francisco Franco yönetiminin son dönemlerinde yaşanan en ölümcül ulaşım facialarından biri olarak kayıtlara geçti.
Bundan iki yıl önce, 1970 yazında ise ülkenin kuzeyindeki Bilbao kenti yakınlarında bulunan Ordüliz kasabasında iki tren kafa kafaya çarpıştı. Kazada 33 kişi yaşamını yitirdi.
Yetkililer o dönemde sorumluluğu tamamen insan hatasına bağlayarak istasyon şefini suçladı. Ancak daha sonra yapılan incelemeler, krizin başka bir boyutunu ortaya çıkardı. İstasyon şefinin dört gün boyunca ara vermeden, günde 16 saate varan yoğun vardiyalarla çalıştığı belirlendi.
Siyasi sansür ve Torre del Bierzo’nun büyük faciası
İspanya tarihindeki bazı demir yolu kazaları, siyasi sansür ve bilgi karartmasıyla da anılıyor.
Ülkenin en büyük ve en gizemli demir yolu faciası, Franco yönetimi döneminde, Ocak 1944’te León ilindeki El Bierzo bölgesinde dar bir tünelde üç trenin art arda çarpışmasıyla yaşandı.
Olay, Madrid’den A Coruña’ya gitmekte olan bir posta treninin frenlerinin tamamen arızalanmasıyla başladı. Tren, tünel içinde manevra yapan bir lokomotifle çarpıştı. Ardından karşı yönden gelen bir kömür yük treni de enkazla çarpıştı ve yangının büyümesine neden oldu.
O dönemde yeni kurulan devlet demir yolu şirketi Renfe, resmî açıklamasında 78 kişinin öldüğünü bildirdi. Ancak tarihçiler ve görgü tanıkları, faşist yönetimin itibarını korumak amacıyla felaketin boyutlarını küçültmeye çalıştığını ileri sürdü.
Bağımsız tarih araştırmaları ve tahminler, gerçek can kaybının 200 ila 500 arasında olabileceğine işaret ediyor. Bu rakamlar, kazayı İspanya tarihinin en ölümcül demir yolu faciası hâline getiriyor.
Benzer bir durum 1965’te de yaşandı. Madrid-Barselona hattında, Zaragoza yakınlarındaki Grisén kasabasında bir tren yangınında resmî olarak 30 kişinin öldüğü açıklandı. Ancak daha sonraki değerlendirmeler, yangında hayatını kaybedenlerin sayısının 80’e yaklaşmış olabileceğini ortaya koydu. Kurbanların bazılarının cesetlerinin yangında tanınmaz hâle geldiği, olayın boyutlarının ise medya üzerindeki baskı nedeniyle yeterince yansıtılmadığı belirtildi.
Demir yolu sektörünün özelleştilmesi ve aynı hat üzerindeki şirket rekabeti
İspanya’daki ulaşım uzmanları, demir yolu kazalarının tekrar etmesinin nedenlerinin geçen yüzyılda teknoloji eksikliğinden kaynaklandığını, günümüzde ise trafik yönetimi ve operasyonların koordinasyonuyla ilgili sorunların öne çıktığını belirtiyor.
1970 yılında İspanya'nın kuzeyindeki Bilbao kenti yakınlarındaki Ordolez kasabasında iki trenin kafa kafaya çarpışması sonucu meydana gelen şiddetli kaza (İspanyol medyası).
İspanya, Avrupa’da yüksek hızlı demir yolu taşımacılığını rekabete açan öncü ülkelerden biri oldu. Böylece İtalyan ve İspanyol yatırımcıların sahip olduğu Iryo ile Fransız şirketi Ouigo, devletin demir yolu devi Renfe ile aynı hatlarda rekabet etmeye başladı.
Bilet fiyatlarının düşmesine ve günlük sefer yoğunluğunun artmasına yol açan bu sert ticari rekabet, devlete ait ADIF kurumunun işlettiği sinyalizasyon ve otomatik denetim altyapısı üzerinde daha önce görülmemiş bir operasyonel baskı oluşturdu.
Santiago’dan Adamuz’a, oradan da bugün Toledo’da yaşanan faciaya uzanan kazalar, dijital sistemlerin devre dışı kalması durumunda insan koordinasyonuna ilişkin protokollerin yeterince geliştirilmemesinin ciddi riskler doğurabileceğini gösteriyor.
Demir yolu taşımacılığında özelleştirmeye ve rekabete aşırı ölçüde ağırlık verilmesi, güvenlik sistemleri ile işletme koordinasyonunun aynı hızda geliştirilmemesi hâlinde, en hızlı trenlerin bile raylar üzerinde ölümcül araçlara dönüşmesine yol açabiliyor.
