ABD Başkanı Donald Trump, İran'la savaşı sona erdirmek amacıyla yeni bir müzakere ve pazarlık sürecinin kapısını araladı. Trump, pazartesi günü Beyaz Saray'da Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani ile yaptığı görüşmenin ardından olumlu bir ivme yakalandığını belirterek savaşın askeri açıdan fiilen sona erdiğini söyledi.
Ancak Washington'dan gelen iyimser mesajlara rağmen deniz ablukasının kaldırılmaması ve Tahran'a ekonomik tavizler verilmemesi, Katar'ın arabuluculuğunu karmaşık bir sınavla karşı karşıya bırakıyor. Bu süreç, açıklanan müzakere isteğinin bir anlaşmaya dönüştürülmesiyle ya da diplomasinin yeni bir çatışma turu öncesinde tarafların pozisyonlarını güçlendirmek için kullanılan bir araca dönüşmesi arasında gidip geliyor.
Trump, basın brifing salonunda beklenmedik şekilde gazetecilerin karşısına çıkarak geniş çaplı askeri operasyonlara yeniden başlanmasının şu aşamada gerekli olmadığını, ancak koşulların değişmesi halinde ABD güçlerinin harekete geçmeye hazır olduğunu söyledi. Katar Başbakanı ise Trump ve Başkan Yardımcısı JD Vance ile gerçekleştirdiği görüşmeleri olumlu olarak nitelendirdi.
Stratejik ve Uluslararası Çalışmalar Merkezi (CSIS) bünyesindeki Brzezinski Küresel Güvenlik ve Jeostrateji Kürsüsü Başkanı Jon Alterman ile Demokrasileri Savunma Vakfı (FDD) Üst Yöneticisi Mark Dubowitz, Şarku'l Avsat’a yaptıkları değerlendirmelerde, bir uzlaşmaya varılma ihtimaline ilişkin farklı görüşler dile getirdi.
Alterman, Trump'ın henüz seçeneklerinden herhangi birini kesinleştirmediğini ve İran ile komşuları arasında yakın zamanda bir uzlaşmaya varılabileceğini düşünürken Dubowitz, Tahran'ın ABD Başkanı'nın savaşı bitirme arzusundan yararlanarak askeri kapasitesini yeniden inşa etmesine imkân verecek tavizler koparmaya çalışabileceği uyarısında bulundu.
Tehdit gölgesinde müzakere
Alterman'a göre Trump'ın iyimser açıklamaları, askeri baskıdan vazgeçtiği anlamına gelmiyor. Alterman, “Başkan, İran'la iyi bir anlaşma yapmanın tek yolunun yeniden savaşa girmeye hazır olduğunu açıkça göstermek olduğuna inanıyor. İranlılar ise Başkan'la iyi bir anlaşmaya varmanın tek yolunun ABD'nin kendilerine yapabileceklerinden korkmadıklarını göstermek olduğuna inanıyor” dedi.
Trump'ın henüz erken aşamada taviz verme riskiyle karşı karşıya olduğunu düşünen Dubowit, “Trump bir anlaşma istiyor. Ancak Tahran, özellikle Cumhuriyetçilerin ara seçimlerde yaşadığı kaybın ardından ABD Başkanı'nın diplomatik bir atılım gerçekleştirme arzusunu, davranışlarında köklü bir değişikliğe gitmeden taviz koparmak için bir fırsat olarak görüyor” değerlendirmesinde bulundu.
Dubowitz, “İran rejiminin iyi niyetle müzakere ettiğinden hâlâ ciddi şekilde şüphe duyuyorum. Tahran, zaman kazanmak, yaptırımların hafifletilmesini sağlamak ve nükleer ve askeri kapasitesini korumak için diplomasiyi defalarca kullandı” ifadelerini kullandı.
Trump'ın elindeki en güçlü kozların ezici askeri güç kullanma yönündeki inandırıcı tehdit, azami ekonomik baskı ve İranlılar yeniden sokaklara çıktığında onlara destek verilmesi olduğunu belirten Dubowitz, bu kozların İran rejiminin iktidarda kalmasına, yeniden toparlanmasına ve silahlanmasına imkân tanıyacak bir anlaşma karşılığında harcanmaması gerektiği uyarısında bulundu.
Tahran'dan gelen mesajlar
İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, daha önce yaptığı açıklamada, ülkenin dini liderinin ne savaş ne barış durumunun sona erdirilmesi yönünde talimat verdiğini söylemişti.
Ancak Alterman, bu açıklamanın kesin bir politika değişikliğine işaret ettiği şeklinde yorumlanmasına temkinli yaklaştı. Alterman, “Dini lider adına güvenilir biçimde konuşabilecek herhangi birinin bulunup bulunmadığını bilmiyorum. Ayrıca İran Cumhurbaşkanı, dini liderin ne istediğini anlamak için başvuracağım liderlik çevresindeki ilk isim değil” dedi.
Dubowitz ise “İran rejiminin içinde bulunduğu çaresizlik ile ılımlılığı birbirine karıştırmamak” gerektiğini vurguladı. Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine geçici sınırlamalar getirilmesi, kısıtlı denetimlere izin verilmesi ve Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması gibi taktiksel tavizler verebileceğini, ancak bunun nükleer hedeflerinden veya bölgesel politikalarından vazgeçtiği anlamına gelmeyebileceğini söyledi.
Dubowitz, İran'la varılacak bir uzlaşmanın; uranyum stoklarının tasfiyesi, zenginleştirme tesislerinin sökülmesi, sıkı uluslararası denetim, balistik füze programına kısıtlama getirilmesi ve deniz ulaşımının siyasi baskı amacıyla kullanılmasına son verilmesi şartlarına dayanması gerektiğini belirtti.
Dubowitz, “Bunlardan daha azını içeren herhangi bir anlaşma, geçmişteki anlaşmalarda yapılan hataların tekrarlanması riskini taşıyor. Tahran, komşularını tehdit eden kapasitesini korurken yaptırımların hafifletilmesini ve güvenlik garantileri elde etmeyi istiyor” ifadelerini kullandı.
Trump savaşı bitirmeyi seçecek mi?
Katar, Pakistan, Suudi Arabistan, Mısır ve Türkiye, farklı düzeylerde yürütülen diplomatik temaslara katılıyor.
Arabulucular, aşamalı bir anlaşma önerisini ele alıyor. Buna göre ilk aşamada deniz ablukasının hafifletilmesi ve İran'ın dondurulmuş varlıklarının bir bölümünün serbest bırakılması öngörülüyor. Buna karşılık Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) müfettişlerinin zarar gören nükleer tesisleri ziyaret etmesi, ardından Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılması ve zenginleştirilmiş uranyum konusundaki müzakerelere geçilmesi planlanıyor.
Ancak Washington, baskı araçlarından vazgeçmeden önce nükleer faaliyetlere ilişkin güvenceler istiyor. Tahran ise öncelikle deniz ablukasının sona erdirilmesini ve yaptırımların hafifletilmesini talep ediyor.
Alterman, “Başkanın ekibi kendisine farklı seçenekler sunuyor. Ancak Trump'ın bunlardan herhangi birini seçtiğine dair bir işaret görmüyorum. Başkan seçeneklerini açık tutmayı seviyor. Önümüzdeki dönemde de böyle davranmasını bekliyorum. Yakın vadede İran ile komşuları arasında bir tür uzlaşmaya varılacağını ve ABD'nin bunu baltalamaya çalışmayacağını düşünüyorum” değerlendirmesinde bulundu.
Dubowitz ise geçici bir anlaşma karşılığında yaptırımların önemli ölçüde hafifletilmesine, İran'ın dondurulmuş varlıklarının serbest bırakılmasına veya deniz baskısının azaltılmasına karşı uyarıda bulundu. Bu tür adımların, İran'ın daha sonra geri çekebileceği geçici taahhütler karşılığında atılmaması gerektiğini söyledi.
Dubowitz, “Kötü bir anlaşma, hiç anlaşma yapılmamasından daha kötü olacaktır. Amaç yalnızca mevcut çatışmayı sona erdirmek olmamalı. İran'ın yeni bir diplomatik duraklamayı, bölgeyi savaşa sürükleyen kapasitesini yeniden inşa etmek için kullanmasının önüne geçilmesi gerekiyor” ifadelerini kullandı.
Trump savaşı galip konumda bitirmek isterken İran, varlığını sürdürmesinin güvencesi olarak gördüğü caydırıcı araçlarından vazgeçmeden deniz ablukasının kaldırılmasını hedefliyor. İki tarafın bu farklı hedefleri arasında şekillenecek şartlar mücadelesi, olumlu ivmenin bir anlaşmanın habercisi mi yoksa yeni bir çatışma öncesindeki geçici ateşkes mi olduğunu belirleyecek.
