İran politikası Trump yönetimindeki çatlağı büyütüyor
Trump ile Başkan Yardımcısı JD Vance arasındaki görüş ayrılığı, yakın dönem ABD tarihinde benzeri görülmemiş bir durum olarak değerlendiriliyor (AFP).
John Bolton
3 Kasım seçimleri öncesinde Trump’ın İran politikasındaki önceliği, ABD’de benzin fiyatlarını düşük seviyede tutmaktı. Trump, başkanlığına yönelik bir güven oylaması niteliği taşıyan seçimlerde ağır bir yenilgi almamak için bu hedefe ağırlık veriyordu.
Ancak Trump bu hedefinde başarısız oldu. Şimdi kendisini, ülke içinde iki yıl boyunca sürecek yoğun bir siyasi mücadele bekliyor. Buna rağmen İran'la ilgili temel stratejik sorular hâlâ yanıt bekliyor: ABD'nin ulusal güvenliği askeri operasyonların yeniden başlatılmasını mı gerektiriyor? Yoksa Demokratların tercih ettiği gibi Körfez'deki Amerikan askerlerinin geri çekilmesi mi gerekiyor?
Trump şimdilik kesin bir karar vermek yerine, 3 Kasım öncesinde izlediği politikayı sürdürmeyi tercih etti. Bu politika, İran'ın petrol ve doğal gaz ihracatına abluka uygulanmasını, Arap petrol üreticisi ülkelerin ihracatının artırılmasına destek verilmesini ve yalnızca İran'ın Körfez bölgesinde ve çevresinde gerçekleştireceği saldırılara karşılık olarak askeri güce başvurulmasını öngörüyor.
Bu yaklaşım kısa vadede sürdürülebilir olabilir ancak kalıcı bir çözüm sunmuyor. Trump'ın şaşırtıcı kararını anlayabilmek için yabancı gözlemcilerin, Trump ile yardımcısı JD Vance arasında giderek derinleşen görüş ayrılığını kavraması gerekiyor. ABD içinde bile henüz tüm boyutlarıyla netleşmeyen bu ayrışma, yakın dönem Amerikan siyasi tarihinde benzeri görülmemiş bir durum. Üstelik sonuçlarının İran dosyasının çok ötesine uzanması bekleniyor.
Bu anlaşmazlığın fitilini ateşleyen ilk isim de Vance oldu. Vance, seçimlerin ardından sosyal medyada yaptığı paylaşımda açıkça, "Kaybetmemizin nedeni savaş" ifadesini kullandı. Vance aynı anda birbiriyle çelişen iki hedefi gerçekleştirmeye çalışıyordu: Savaşın 2028'deki başkanlık seçimlerinde adaylık şansına zarar vermesinden çekindiği için kendisini savaştan uzak tutmak ve aynı zamanda Trump'la açık bir kopuş yaşamamak. Zira Trump'ın koşulsuz desteği olmadan Cumhuriyetçi Parti'nin başkan adaylığını kazanma ihtimali önemli ölçüde azalacaktı. Ancak Trump, Vance'in bu siyasi manevralarını fark etti.
Savaşın Amerikan tüketicileri için akaryakıt fiyatlarını gerçekten yükselttiğini kabul eden Trump, buna rağmen Vance'e yönelik sert bir açıklama yaptı. Trump, "Bir açıklama daha yapmalıydı: Aynı fırsat yeniden verilseydi bunu tekrar yapar mıydın? Cevap evet" dedi.
Trump, Vance'i kamuoyu önünde azarlayarak ve İran'ı vurma kararını yineleyerek yardımcısına açık bir uyarı göndermiş oldu. Trump'ın geçmişte üst düzey danışmanlarını kamuoyu önünde eleştirmesi, çoğu zaman bu isimlerin görevden ayrılmalarının yaklaştığına işaret etmişti.
Örneğin Trump, Ekim 2017'de Kuzey Kore konusunda yaptığı bir paylaşımda, dönemin Dışişleri Bakanı Rex Tillerson'a atıfta bulunarak şu ifadeleri kullanmıştı:
"Harika Dışişleri Bakanımıza, küçük roket adamla müzakere etmeye çalışarak zamanını boşa harcadığını söyledim. Enerjini boşa harcama Rex, yapılması gerekeni biz yapacağız."
Benzer şekilde, Ulusal Güvenlik Danışmanı HR McMaster'ın 2018'de yaptığı bir konuşmada Rusya'nın 2016 ABD başkanlık seçimlerine müdahalesine ilişkin kanıtların kesin olduğunu söylemesinin ardından Trump, kendi anlatımını benimsemediği gerekçesiyle McMaster'ı azarlamıştı.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Trump, bağımsız olarak seçilmiş olan başkan yardımcısını görevden alamaz. Ancak onu yönetim içinde etkisizleştirebilir ve siyasi önemini ortadan kaldırabilir. Görünen o ki Trump'ın yapmayı planladığı şey tam da bu.
İran'la savaşı sona erdirmek amacıyla müzakere girişiminde bulunan Vance, İran'ın ulusal güvenlik dosyalarından sorumlu üst düzey yetkililerinden Muhsin Rızai'ye doğrudan mesaj göndererek görüşmelerin önünü açmaya çalışmıştı. Trump başlangıçta bu girişime karşı çıkmamış olsa da Vance'i savaşın özünü kavrayamamakla eleştirmesinden birkaç gün sonra girişime kesin biçimde son verdi.
Trump, "İran'la bir anlaşmaya ihtiyacımız yok. O dönem çoktan geride kaldı" diye yazdı.
Bunun yerine Vance'e, Demokratların yönettiği eyalet ve kentlerdeki yolsuzluk ve suç sorunlarına odaklanma görevi verdi. Bunlar tamamen iç politikaya ilişkin konular. Trump'ın bu yolla, Kongre'nin yönetimi içindeki yolsuzluk iddialarına yönelik başlatacağı yeni soruşturma dalgasının kamuoyunun dikkatini dağıtmasını umduğu değerlendiriliyor.
İran dosyasında ve belki de genel olarak dış politikada Trump, Vance'i devre dışı bırakmış görünüyor. Vance, siyasi geleceğini ciddi biçimde riske atmadan Trump'ın İran politikasından uzaklaşamaz. Öte yandan 2028 başkanlık seçimlerinde Cumhuriyetçi Parti'nin adaylığını hedefleyebilecek diğer isimler de Vance'in içinde bulunduğu açmazı yakından takip ediyor. Vance'in giderek büyüyen sorunları, bu isimleri kendi adaylık ihtimallerini daha ciddi biçimde değerlendirmeye teşvik edebilir.
Ancak bundan sonra yaşananlar daha da şaşırtıcıydı. Trump'a, görev süresinin sonunda mevcut İran rejiminin iktidarda kalmasını kendi açısından bir yenilgi olarak görüp görmeyeceği soruldu. Trump, "Evet, bu bir yenilgi olur. Evet, bunun bir yenilgi olacağını düşünüyorum. Kesinlikle" yanıtını verdi.
Bu açıklama, Trump'ın 28 Şubat gecesi Florida'daki Mar-a-Lago konutundan yaptığı ve ABD-İsrail ortak saldırılarının İran'a karşı başlatıldığını duyurduğu açıklamadan bu yana rejim değişikliği çağrısına en fazla yaklaştığı tutum olarak değerlendirilebilir.
Trump'ın varsayımsal da olsa yenilgiye uğrayabileceğini kabul etmesi, alışılmış siyasi yaklaşımıyla tamamen çelişiyor. Bununla birlikte, gerçekten İran'da rejim değişikliği çağrısı yapmayı amaçlayıp amaçlamadığı henüz net değil.
Ancak Trump, 2016'dan bu yana Tahran'ın nükleer silah geliştirmesine izin verilemeyeceğini sürekli vurguluyor. Bu konuda bugün her zamankinden daha fazla kaygı duyulmasını gerektiren nedenler bulunuyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA), İran'ın İsfahan'daki uranyum zenginleştirme faaliyetlerini yeniden başlatması veya genişletmesi ihtimalinden endişe duyduğuna ilişkin haberler var.
İran'ın Natanz yakınlarındaki Bekdağ'da faaliyetlerini sürdürmesiyle birlikte değerlendirildiğinde bu gelişmeler, Tahran'ın askeri nükleer hedeflerinden vazgeçmediğini gösteren somut işaretler olarak öne çıkıyor.
Dolayısıyla Beyaz Saray'daki belirsizlik ve gerilime rağmen Trump, Körfez bölgesindeki mevcut durumun süresiz biçimde devam edeceğine güvenemez. ABD Başkanı, Tahran'da rejim değişikliğini gerçekten isteyip istemediği konusunda kararını vermek zorunda kalacak. Üstelik bu kararın yakın zamanda alınması gerekebilir.
İran politikası Trump yönetimindeki çatlağı büyütüyor
Trump ile Başkan Yardımcısı JD Vance arasındaki görüş ayrılığı, yakın dönem ABD tarihinde benzeri görülmemiş bir durum olarak değerlendiriliyor (AFP).
John Bolton
3 Kasım seçimleri öncesinde Trump’ın İran politikasındaki önceliği, ABD’de benzin fiyatlarını düşük seviyede tutmaktı. Trump, başkanlığına yönelik bir güven oylaması niteliği taşıyan seçimlerde ağır bir yenilgi almamak için bu hedefe ağırlık veriyordu.
Ancak Trump bu hedefinde başarısız oldu. Şimdi kendisini, ülke içinde iki yıl boyunca sürecek yoğun bir siyasi mücadele bekliyor. Buna rağmen İran'la ilgili temel stratejik sorular hâlâ yanıt bekliyor: ABD'nin ulusal güvenliği askeri operasyonların yeniden başlatılmasını mı gerektiriyor? Yoksa Demokratların tercih ettiği gibi Körfez'deki Amerikan askerlerinin geri çekilmesi mi gerekiyor?
Trump şimdilik kesin bir karar vermek yerine, 3 Kasım öncesinde izlediği politikayı sürdürmeyi tercih etti. Bu politika, İran'ın petrol ve doğal gaz ihracatına abluka uygulanmasını, Arap petrol üreticisi ülkelerin ihracatının artırılmasına destek verilmesini ve yalnızca İran'ın Körfez bölgesinde ve çevresinde gerçekleştireceği saldırılara karşılık olarak askeri güce başvurulmasını öngörüyor.
Bu yaklaşım kısa vadede sürdürülebilir olabilir ancak kalıcı bir çözüm sunmuyor. Trump'ın şaşırtıcı kararını anlayabilmek için yabancı gözlemcilerin, Trump ile yardımcısı JD Vance arasında giderek derinleşen görüş ayrılığını kavraması gerekiyor. ABD içinde bile henüz tüm boyutlarıyla netleşmeyen bu ayrışma, yakın dönem Amerikan siyasi tarihinde benzeri görülmemiş bir durum. Üstelik sonuçlarının İran dosyasının çok ötesine uzanması bekleniyor.
Bu anlaşmazlığın fitilini ateşleyen ilk isim de Vance oldu. Vance, seçimlerin ardından sosyal medyada yaptığı paylaşımda açıkça, "Kaybetmemizin nedeni savaş" ifadesini kullandı. Vance aynı anda birbiriyle çelişen iki hedefi gerçekleştirmeye çalışıyordu: Savaşın 2028'deki başkanlık seçimlerinde adaylık şansına zarar vermesinden çekindiği için kendisini savaştan uzak tutmak ve aynı zamanda Trump'la açık bir kopuş yaşamamak. Zira Trump'ın koşulsuz desteği olmadan Cumhuriyetçi Parti'nin başkan adaylığını kazanma ihtimali önemli ölçüde azalacaktı. Ancak Trump, Vance'in bu siyasi manevralarını fark etti.
Savaşın Amerikan tüketicileri için akaryakıt fiyatlarını gerçekten yükselttiğini kabul eden Trump, buna rağmen Vance'e yönelik sert bir açıklama yaptı. Trump, "Bir açıklama daha yapmalıydı: Aynı fırsat yeniden verilseydi bunu tekrar yapar mıydın? Cevap evet" dedi.
Trump, Vance'i kamuoyu önünde azarlayarak ve İran'ı vurma kararını yineleyerek yardımcısına açık bir uyarı göndermiş oldu. Trump'ın geçmişte üst düzey danışmanlarını kamuoyu önünde eleştirmesi, çoğu zaman bu isimlerin görevden ayrılmalarının yaklaştığına işaret etmişti.
Örneğin Trump, Ekim 2017'de Kuzey Kore konusunda yaptığı bir paylaşımda, dönemin Dışişleri Bakanı Rex Tillerson'a atıfta bulunarak şu ifadeleri kullanmıştı:
"Harika Dışişleri Bakanımıza, küçük roket adamla müzakere etmeye çalışarak zamanını boşa harcadığını söyledim. Enerjini boşa harcama Rex, yapılması gerekeni biz yapacağız."
Benzer şekilde, Ulusal Güvenlik Danışmanı HR McMaster'ın 2018'de yaptığı bir konuşmada Rusya'nın 2016 ABD başkanlık seçimlerine müdahalesine ilişkin kanıtların kesin olduğunu söylemesinin ardından Trump, kendi anlatımını benimsemediği gerekçesiyle McMaster'ı azarlamıştı.
Şarku’l Avsat’ın Independent Arabia’dan aktardığı analize göre Trump, bağımsız olarak seçilmiş olan başkan yardımcısını görevden alamaz. Ancak onu yönetim içinde etkisizleştirebilir ve siyasi önemini ortadan kaldırabilir. Görünen o ki Trump'ın yapmayı planladığı şey tam da bu.
İran'la savaşı sona erdirmek amacıyla müzakere girişiminde bulunan Vance, İran'ın ulusal güvenlik dosyalarından sorumlu üst düzey yetkililerinden Muhsin Rızai'ye doğrudan mesaj göndererek görüşmelerin önünü açmaya çalışmıştı. Trump başlangıçta bu girişime karşı çıkmamış olsa da Vance'i savaşın özünü kavrayamamakla eleştirmesinden birkaç gün sonra girişime kesin biçimde son verdi.
Trump, "İran'la bir anlaşmaya ihtiyacımız yok. O dönem çoktan geride kaldı" diye yazdı.
Bunun yerine Vance'e, Demokratların yönettiği eyalet ve kentlerdeki yolsuzluk ve suç sorunlarına odaklanma görevi verdi. Bunlar tamamen iç politikaya ilişkin konular. Trump'ın bu yolla, Kongre'nin yönetimi içindeki yolsuzluk iddialarına yönelik başlatacağı yeni soruşturma dalgasının kamuoyunun dikkatini dağıtmasını umduğu değerlendiriliyor.
İran dosyasında ve belki de genel olarak dış politikada Trump, Vance'i devre dışı bırakmış görünüyor. Vance, siyasi geleceğini ciddi biçimde riske atmadan Trump'ın İran politikasından uzaklaşamaz. Öte yandan 2028 başkanlık seçimlerinde Cumhuriyetçi Parti'nin adaylığını hedefleyebilecek diğer isimler de Vance'in içinde bulunduğu açmazı yakından takip ediyor. Vance'in giderek büyüyen sorunları, bu isimleri kendi adaylık ihtimallerini daha ciddi biçimde değerlendirmeye teşvik edebilir.
Ancak bundan sonra yaşananlar daha da şaşırtıcıydı. Trump'a, görev süresinin sonunda mevcut İran rejiminin iktidarda kalmasını kendi açısından bir yenilgi olarak görüp görmeyeceği soruldu. Trump, "Evet, bu bir yenilgi olur. Evet, bunun bir yenilgi olacağını düşünüyorum. Kesinlikle" yanıtını verdi.
Bu açıklama, Trump'ın 28 Şubat gecesi Florida'daki Mar-a-Lago konutundan yaptığı ve ABD-İsrail ortak saldırılarının İran'a karşı başlatıldığını duyurduğu açıklamadan bu yana rejim değişikliği çağrısına en fazla yaklaştığı tutum olarak değerlendirilebilir.
Trump'ın varsayımsal da olsa yenilgiye uğrayabileceğini kabul etmesi, alışılmış siyasi yaklaşımıyla tamamen çelişiyor. Bununla birlikte, gerçekten İran'da rejim değişikliği çağrısı yapmayı amaçlayıp amaçlamadığı henüz net değil.
Ancak Trump, 2016'dan bu yana Tahran'ın nükleer silah geliştirmesine izin verilemeyeceğini sürekli vurguluyor. Bu konuda bugün her zamankinden daha fazla kaygı duyulmasını gerektiren nedenler bulunuyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA), İran'ın İsfahan'daki uranyum zenginleştirme faaliyetlerini yeniden başlatması veya genişletmesi ihtimalinden endişe duyduğuna ilişkin haberler var.
İran'ın Natanz yakınlarındaki Bekdağ'da faaliyetlerini sürdürmesiyle birlikte değerlendirildiğinde bu gelişmeler, Tahran'ın askeri nükleer hedeflerinden vazgeçmediğini gösteren somut işaretler olarak öne çıkıyor.
Dolayısıyla Beyaz Saray'daki belirsizlik ve gerilime rağmen Trump, Körfez bölgesindeki mevcut durumun süresiz biçimde devam edeceğine güvenemez. ABD Başkanı, Tahran'da rejim değişikliğini gerçekten isteyip istemediği konusunda kararını vermek zorunda kalacak. Üstelik bu kararın yakın zamanda alınması gerekebilir.
İran’ın yeni hamlesi: Zarar verme kapasitesi ve nüfuzunun sınırlarıhttps://turkish.aawsat.com/d%C3%BCnya/5342631-i%CC%87ran%E2%80%99%C4%B1n-yeni-hamlesi-zarar-verme-kapasitesi-ve-n%C3%BCfuzunun-s%C4%B1n%C4%B1rlar%C4%B1
İran’ın yeni hamlesi: Zarar verme kapasitesi ve nüfuzunun sınırları
Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)
Elie el-Kusayfi
ABD'nin İran'a karşı savaş ile anlaşma arasında gidip gelen tutumu, Ortadoğu'da İran'ın yeni bir hamle dönemine girmesinin önünü açıyor. Bu dönemin temel özelliğini, güç unsurlarını yeniden toparlamak ve bölgesel nüfuz araçlarını devreye sokarak Washington'la yürütülen çatışma ve müzakere sürecinde elini güçlendirmek, bölge ülkelerine, özellikle de Körfez ülkelerine yeni güvenlik ve siyasi dengeler dayatmak oluşturuyor. Başka bir ifadeyle Tahran, ABD'nin kararsız tutumundan yararlanarak bölgedeki manevra alanını genişletmeye, hatta karşılık verme niteliği taşıyan bir saldırı stratejisi izlemeye çalışıyor.
İran, ABD ile anlaşma sağlanması, savaş çıkması veya mevcut gerilimin sürmesi ihtimallerini göz önünde bulundurarak bölgesel hamlelerini artırıyor.
ABD ve İsrail'deki seçimlerin sonuçları ve bunların İran'ın stratejisine sağlayabileceği hareket alanı, bu eğilimin önemini daha da artırıyor. Söz konusu sonuçların Donald Trump ve Binyamin Netanyahu'nun hesaplamalarına etkisi hem savaş hem de uzlaşma yönünde olabilir. Hatta İran dosyası, ekonomik ve deniz ablukası sürdürülürken ABD yönetiminin öncelikleri arasında askıda kalabilir.
Buna karşılık Tahran, baskılara dayanma kapasitesinin ve bölgenin birden fazla noktasında zarar verme ve baskı oluşturma araçlarını elinde tutmasının, gerek uzlaşma gerekse çatışma denkleminde kendisine ekonomik ve askeri imkânlarının ötesinde bir konum kazandırdığının farkında.
Irak'ın başkenti Bağdat'ta, 22 Eylül 2024'te Hizbullah Tugayları mensubu bir komutanın cenaze töreni (Reuters)
Bütün bunlar, ABD'nin bölgede son yılların en kapsamlı askeri yığınağını gerçekleştirdiği bir dönemde yaşanıyor. USS Roosevelt uçak gemisinin Ortadoğu'ya ulaşmasıyla bölgede bulunan iki uçak gemisine bir yenisi daha katıldı. Bu geminin bölgeden ayrılacak başka bir uçak gemisinin yerini almak üzere gönderildiği ihtimali bir kenara bırakılırsa, söz konusu konuşlandırmanın 19'unda yapılması beklenen Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki üçlü zirveyle bağlantılı olma ihtimali göz ardı edilemez. Özellikle nükleer silahların sınırlandırılması ve İran'la savaş konularının zirvenin gündeminde yer alabileceği değerlendiriliyor.
Dolayısıyla ABD'nin askeri yığınağı iki paralel mesaj veriyor: ABD, İsrail ve İran arasında yeni bir çatışma turu ihtimalinin yükselmesi ve Washington'ın askeri gücünü hem Tahran karşısında hem de Çin ve Rusya'yla ilişkilerinde müzakere kozlarını güçlendirmek için kullanması. Moskova ve Pekin, bölgede daha fazla istikrarsızlığa ve İran rejiminin zayıflamasına yol açarak mevcut bölgesel ve uluslararası dengeleri bozabilecek bir tırmanışın önlenmesini istiyor.
Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden harekete geçirme fırsatı sunduğunu düşünüyor.
Bu denklem, Washington ve Tel Aviv'deki iç siyasi hesaplarla da iç içe geçiyor. ABD seçimlerinin sonuçları, Demokratlara Trump üzerinde daha fazla baskı kurma imkânı sağlayabilir. Bu durum, önümüzdeki ayları Trump açısından dış politika dosyalarında daha serbest hareket edebileceği bir döneme dönüştürebilir. Öte yandan seçim yenilgisi, Trump'ı siyasi imajını yeniden güçlendirme ve stratejik başarılar elde edebildiğini gösterme zorunluluğuyla karşı karşıya bırakıyor.
İsrail'de ise Netanyahu, seçim sonuçları ve rakibi Gadi Eisenkot'un başbakanlığında yeni bir hükümet kurulması ihtimali nedeniyle hesaplarını yeniden yapmak zorunda olduğu bir geçiş dönemiyle karşı karşıya. Trump'ın siyasi bir başarı elde etme ihtiyacı ile Netanyahu'nun İsrail'deki dengeleri değiştirme ve iktidardaki konumunu sağlamlaştırma arzusunun kesişmesi, İran'a karşı gerilimin tırmandırılması için ilave bir alan oluşturabilir.
Buna karşılık Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden canlandırma fırsatı sunduğuna güveniyor. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da ülkesinin "ne savaş ne barış" durumunda kalmayacağını belirterek bu yaklaşımı dile getirdi. Bu açıklama, Tahran'ın ABD ve İsrail'e karşı doğrudan bir saldırıya girişmese bile bölgedeki başlıca nüfuz alanlarında harekete geçmeye hazır olduğu şeklinde yorumlanabilir.
İran'ın bugün sahip olduğu gücün temelinde, ekonomik ve deniz ablukasına, askeri baskılara rağmen bölge ülkelerinin güvenlik ve ekonomik çıkarlarına zarar verme ve bunları sekteye uğratma kapasitesini koruması yatıyor. Bu kapasite Tahran'a manevra alanı sağlarken, bölgesel nüfuz ağını korumakta ya da yeniden harekete geçirmekte neden ısrar ettiğini de açıklıyor.
Irak ve Yemen, İran'ın bölgesel nüfuzunu yeniden harekete geçirme stratejisinde en önemli iki cephe olarak öne çıkıyor.
Irak'ta Ali Zeydi hükümeti, silahları devletin denetimi altına alma ve İran'la bağlantılı silahlı gruplar üzerinde devlet otoritesini tesis etme konusunda zorlu bir sınavla karşı karşıya. Curf es-Sahr krizi bu açmazın somut örneklerinden biri. Hizbullah Tugayları, bölgeden ve silahlarından hiçbir baskı karşısında vazgeçmeyeceklerini açıklarken Zeydi, bölgenin kuşatılması, kontrol altına alınmasına yönelik planların tamamlanması ve bölgeye girilmesi ihtimaline karşı askeri hazırlık yapılması talimatını verdi.
Bu gelişmeler, Başbakanın Koordinasyon Çerçevesi liderlerine, hükümet güçleri bölgeye girmeden önce silahlı grupları çekilmeye ikna etmeleri için süre verdiğine ilişkin haberlerin ardından yaşandı.
Bu karşı karşıya geliş, Irak devletinin son yıllarda siyasi, askeri ve ekonomik nüfuzlarını devlet kurumlarının önüne geçebilecek ölçüde artıran silahlı güçleri denetim altına alma kapasitesinin sınırlarını ortaya koyuyor. İran'ın Irak'taki varlığını yeniden güçlendirmeye yönelik herhangi bir girişimi de Irak hükümeti ve Körfez ülkeleri üzerinde baskı kurmak için hazır durumda bulunan bu grupları devreye sokabilir. Ayrıca Irak toprakları, Suriye'ye yönelik tehditlerin genişletilmesi amacıyla kullanılabilir.
Böylece Irak, bölgesel güç dengelerinin temel halkalarından biri haline geliyor. Zeydi'nin silahlı grupları kontrol altına alma kapasitesi, yalnızca Irak devleti ile ülke topraklarındaki İran nüfuzu arasındaki ilişkinin geleceği açısından değil, İran'ın genel olarak bölgedeki nüfuzunun geleceği ve uluslararası ve bölgesel güçlerin bu nüfuzu sınırlandırma konusundaki kararlılığı ve kapasitesi açısından da belirleyici bir sınav niteliği taşıyor.
Yemen ise İran'ın Körfez ülkeleri, özellikle de Suudi Arabistan üzerinde baskı kurmak için kullandığı en önemli kozlardan biri olmayı sürdürüyor. Tahran, Husiler aracılığıyla bölgedeki deniz ulaşımını, deniz koridorlarının güvenliğini ve kritik tesisleri tehdit edebilecek imkânlara sahip.
Bu rolün yeniden canlandırılması, bir yandan Tahran'la istikrarlı bir denge kurmaya, diğer yandan kaynaklarını tüketebilecek ve ekonomik kalkınma önceliklerini aksatabilecek açık bir çatışmadan kaçınmaya çalışan Körfez ülkelerini yeniden karmaşık bir güvenlik denklemiyle karşı karşıya bırakabilir.
Bütün bu nedenlerle Irak ve Yemen, İran'ın askeri ve siyasi nüfuzunu Arap komşuları üzerinde baskı kurabileceği kozlara dönüştürme kapasitesinin sınanacağı iki temel alan olarak öne çıkıyor.
Bu gelişmeler, İran'ın Suriye'deki nüfuzunu yeniden canlandırmaya ya da en azından Şam'daki yeni yönetim üzerinde baskı kurmaya çalışıp çalışmayacağı sorusunu da gündeme getiriyor. Tahran, bunun için geçmiş yıllarda Lübnan ve Suriye'deki varlığını pekiştirmek amacıyla kullandığı araçları yeniden devreye sokabilir.
Lübnan'da Hizbullah'la bağlantılı patlayıcı, silah ve hücrelerin ortaya çıkarılması ile Lübnan-Suriye sınırından uyuşturucu kaçakçılığı yapılması gibi farklı güvenlik göstergelerinin yakından takip edilmesi gerekiyor. Suriye makamları, Humus petrol rafinerisini hedef almayı planlamakla suçladıkları bir hücrenin Hizbullah'la bağlantılı olduğunu öne sürerken, örgüt söz konusu hücreyle ilişkisini reddetti.
Bu göstergeler, İran'ın Irak'taki nüfuzunun Suriye üzerindeki olası yansımaları nedeniyle daha da önem kazanıyor. Tahran'a yakın Iraklı milisler, özellikle sınırların kırılganlığı ve silah ile militan hareketliliğinin denetlenmesindeki güçlükler nedeniyle Suriye yönetimi açısından başlıca güvenlik tehditlerinden birini oluşturuyor.
Şam şu ana kadar bu tehdidi kontrol altına almayı başaramadı. Dolayısıyla İran'ın Irak'ta yeniden güç kazanması, silahlı grupların harekete geçirilmesi ya da kaçakçılık, ikmal ve iletişim ağlarının yeniden kurulması yoluyla Suriye'de doğrudan sonuçlar doğurabilir.
Lübnan'da İran nüfuzunun yeniden güçlenmesi ise Hizbullah'ın askeri kapasitesinin ve örgütsel ağlarının bir bölümünü yeniden tesis edebilmesine, ayrıca Tahran'ın bölgesel hesaplarında Lübnan sahasını yeniden kullanmaya ne ölçüde hazır olduğuna ve bunun bedelini ödemeyi göze alıp almayacağına bağlı.
Kalibaf'ın Lübnan Meclis Başkanı Nebih Berri'ye Tahran açısından Lübnan dosyasının önemini bir kez daha vurguladığı doğru. Ancak son savaşın tecrübesi, İran'ın Hizbullah'ın Güney Lübnan'daki kazanımlarını savunmak için öngörülemeyen bedeller ödemeye hazır olmadığını gösterdi.
Ayrıca Hizbullah'ın Lübnan'ın iç siyasi dengelerinde ve bölgesel denklemde eski konumunu yeniden kazanabilmesi, ülkedeki iç siyasi gelişmelerin yanı sıra savaşın ortaya çıkardığı yeni bölgesel koşullara da bağlı. Bu koşullar arasında İran, ABD ve İsrail arasındaki uzlaşma ve tırmanma eğilimleri de bulunuyor.
Ancak burada özellikle dikkate alınması gereken husus, Irak, Suriye ve Lübnan'da mezhep temelli iç çatışmaların yeniden alevlenmesi ve bu çatışmaların birbirini beslemesi ihtimalinin ciddi boyutlara ulaşması. Böyle bir senaryoda Suriye, bir tarafta Hizbullah'ın, diğer tarafta Iraklı silahlı grupların hareketliliği arasında temel çatışma alanı haline gelebilir.
İsrail'in Filistin politikası ve yeni hükümetin yönelimi de bölgesel dengelerin geleceğini belirleyecek.
İsrail'deki son seçimlerin ardından İsrail-Filistin ilişkilerinin geleceği ve kurulacak yeni hükümetin niteliği de öne çıkan başlıklardan biri. Temel soru, İsrail'in Filistinlilerle çatışmayı kısmen kontrol altına alarak daha geniş siyasi ve bölgesel düzenlemelere alan açıp açmayacağı ya da Netanyahu'nun yerleşimci politikalarını sürdürme ve Filistinlilere herhangi bir önemli taviz vermeme yaklaşımını devam ettirip ettirmeyeceği.
Bu noktada İsrail'de son dönemde yürütülen bir tartışmaya dönmek gerekiyor. Bu tartışmaya göre İzak Rabin, Filistinlilerle barış sürecinde ilerleme sağlanmasının İsrail'in bölgesel konumunu güçlendirmek ve İran'a karşı stratejik üstünlük elde etmek açısından temel bir unsur olduğunu anlamıştı. Filistin meselesinde sağlanacak bir uzlaşma, İran tehdidine karşı geniş bir bölgesel cephe oluşturulmasına da yardımcı olabilirdi.
İsrail açısından bugün gündemdeki soru ise Eisenkot'un bu yaklaşımı benimseyip benimsemeyeceği. Böyle bir tercih, bölgedeki tüm dengeleri yeniden şekillendirebilir. Aksi durumda İsrail, önce İran'ı hedef alan Netanyahu çizgisinde kalmayı sürdürebilir.
Bu çerçevede, son İsrail seçimlerinin de ortaya koyduğu üzere, 1948 Araplarının siyasi ve toplumsal alandaki varlığının giderek güçlenmesi de yeni bir dinamik olarak öne çıkıyor. İsrail'in stratejik tercihleri üzerinde etkili olma imkânları sınırlı olsa da bu kesimin siyasi ve toplumsal baskı oluşturma kapasitesi yeni bir alan açıyor. Özellikle Filistin meselesinde uzlaşmanın, bölgenin istikrarını sağlamak ve siyasi-güvenlik dengelerini yeniden oluşturmak için temel bir giriş noktası olarak yeniden değerlendirilmesi arayışında bu dinamiğin incelenmesi gerekiyor.
Ancak asıl sorun, İran'ın bölgenin geleceğine ilişkin yaklaşımında yatıyor. ABD'nin bölgedeki askeri varlığını azaltması, orta ve uzun vadede kalıcı bir politikaya dönüşürse, İran'ın tarihsel taleplerinden biri olan yeni bölgesel düzenlemelerin önünü açabilir. Körfez ülkeleri de Tahran'la gerilimin azaltılmasına ve karşılıklı güvenlik çıkarlarına saygı gösterilmesine dayalı bir denge oluşturmak için istekli olduklarını ortaya koydu.
Buna karşın İran'ın tutumu, Tahran yönetiminin bölgesel güç unsurlarını bir araya getirerek kendi şartlarını dayatmayı tercih ettiğine işaret ediyor. İran, nüfuzunu açık biçimde sınırlandıracak bir uzlaşmaya yönelmek yerine Irak, Yemen ve Lübnan'daki baskı araçlarını elinde tutmayı, Suriye'de ise bu araçları yeniden devreye sokma imkânını korumayı tercih ediyor.
Hizbullah destekçileri, 11 Kasım 2026'da Beyrut'un güney banliyösünde düzenlenen yıllık Şehitler Günü anma törenine katılırken (AFP)
İran'da karar alma merkezlerinin, dış nüfuzu rejimin varlığının ve konumunun güvencesi olarak gören, daha sertlik yanlısı yeni bir Devrim Muhafızları nesline geçmesiyle bu yaklaşım daha da güçlenebilir.
Bu tercihin tehlikesi, İran'ın ABD ile yürüttüğü çatışmayı zaman zaman İsrail'e, çoğu zaman ise Körfez ülkelerine yöneltmesinden kaynaklanıyor. Bu durum bölgesel uzlaşmayı daha karmaşık hale getirirken Arap ülkelerinin güvenlik yükünü de artırıyor.
Büyük bir güç olan ABD, Vietnam, Afganistan ve Irak örneklerinde görüldüğü gibi, askeri açıdan uzak coğrafyalarda aldığı darbeleri ve yaşadığı başarısızlıkları, uluslararası gücünde mutlaka köklü bir gerileme yaşanmadan göğüsleyebiliyor. Bölge ülkeleri, özellikle de Körfez ülkeleri ise her türlü tırmanışın sonuçlarını doğrudan üstleniyor ve bunun güvenlik ile ekonomi üzerindeki etkileriyle uzun yıllar boyunca mücadele etmek zorunda kalıyor.
Maliyetleri karşılama kapasitesindeki bu eşitsizlik, İran'a zarar verme ve baskı kurma alanı sağlıyor. Ancak aynı zamanda Tahran'ı, sahip olduğu nüfuzu uzun vadede bölgesel konumunu ve bölge ülkeleriyle ilişkilerini güçlendirecek bir siyasi istikrara dönüştürme sınavıyla da karşı karşıya bırakıyor.
Bu nedenle Ortadoğu'yu son derece karmaşık bir dönem bekliyor. Savaş, uzlaşma ve nüfuz haritalarının yeniden çizilmesi ihtimalleri iç içe geçmiş durumda. İran'ın yeni hamlesi, ABD'nin bölgedeki rolünün gerilemesiyle ortaya çıkabilecek boşluğu doldurma, son üç yılda uğradığı kayıpları telafi etme ya da Washington'la müzakerelerde elini güçlendirme girişimi olabilir.
Ancak önümüzdeki dönemin yönünü belirleyecek temel soru, Tahran'ın güç unsurlarını ve baskı araçlarını bir araya getirme politikasından vazgeçerek, ülkelerin birbirlerinin sınırları içindeki çıkarlarını karşılıklı olarak tanıdığı, tahakküm ve yayılmacı nüfuz dayatmalarına dayanmayan bölgesel dengeler kurmaya ne ölçüde hazır olduğudur.
Ortadoğu'nun istikrarı, İran'ın nüfuzunun kontrol altına alınabilmesine bağlı kalmayı sürdürecek. Bunun yanı sıra ABD'nin İsrail'i Filistinlilere yönelik dışlayıcı politikasından ve Lübnan ile Suriye'deki yayılmacı projelerinden vazgeçmeye zorlayacak baskıyı uygulama kapasitesi ve isteği de belirleyici olacak.
İran'ın zarar verme kapasitesi ile yeni bir bölgesel düzen dayatma gücünün sınırları, İsrail'in Filistinlilerle uzlaşmayı kabul edip etmeyeceği ya da onlara, Suriye'ye ve Lübnan'a yönelik aşırı sağcı politikalarını sürdürüp sürdürmeyeceği, önümüzdeki onlarca yıl boyunca Ortadoğu'da savaş ve barışın sınırlarını belirleyecek. Bölge, yaklaşık bir asırdır süren savaşların ardından yeni bir dönemin eşiğinde bulunuyor.
İsrail Meclisi Başkanlığına Netanyahu'nun adayına karşı Eizenkot'un desteklediği Matan Kahana seçildihttps://turkish.aawsat.com/d%C3%BCnya/5342610-i%CC%87srail-meclisi-ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C4%9F%C4%B1na-netanyahunun-aday%C4%B1na-kar%C5%9F%C4%B1-eizenkotun-destekledi%C4%9Fi-matan
İsrail Meclisi Başkanlığına Netanyahu'nun adayına karşı Eizenkot'un desteklediği Matan Kahana seçildi
Yashar Partisi lideri Gadi Eizenkot ile Knesset'in yeni Başkanı Matan Kahana, Knesset'teki bir toplantıda (AP)
İsrailli milletvekilleri dün yapılan oylamada, Geçici Başbakan Binyamin Netanyahu'ya muhalif Gadi Eizenkot'un siyasi kampında yer alan Matan Kahana'yı Knesset (İsrail Parlamentosu) Başkanı olarak seçti.
Kahana 66 oy alırken, Netanyahu'nun adayı Ofir Katz 52 oyda kaldı. Bu sonuç, Netanyahu açısından bir yenilgi ve iktidar üzerindeki hâkimiyetinin sona erdirilmesi yolunda atılmış ilk adım olarak değerlendirildi.
Eizenkot, liderliğini yaptığı Yashar Partisi Milletvekili Matan Kahana'yı, parlamentonun yeni başkanlığına aday göstermişti. Bu hamleyle Netanyahu liderliğindeki Likud Partisi'nden mevcut Başkan Amir Ohana'nın görevden uzaklaştırılması hedeflendi. Kahana'nın adaylığı, Değişim Kampı'ndaki siyasi güçlerin desteğini almıştı.
Knesset Başkanlığı seçimi sırasında Netanyahu yanlısı koalisyon (52 milletvekili), konuşmaları uzatarak ve Eizenkot'u destekleyen milletvekilleriyle tartışmalar başlatarak oylamayı engellemeye çalıştı. Eizenkot'u destekleyen blokta ise Değişim Bloku'ndan 48 milletvekili ve 19 Arap milletvekili bulunuyordu.
Netanyahu'nun ekibi, son günlerde bu girişimi iki kez engellemeye çalıştı. İlk olarak Yashar Partisi ile müzakere çağrısında bulunuldu, ardından Knesset Başkanlığı için Ofir Katz aday gösterildi.
Kahana'nın Knesset Başkanı seçilmesiyle, henüz hükümet kurulmadan önce İsrail'in yasama organındaki kontrolün Değişim Kampı'nın eline geçmesi bekleniyor.
Matan Kahana, Knesset'teki oturumlardan birinde (Arşiv-Facebook hesabı).
Değişim Bloku, Eizenkot'un partisinden Roi Folkman'ı Knesset Organizasyon Komitesi Başkanlığına, Birlikte Partisi'nden Liran Abishar Ben Hurin'i geçici Maliye Komitesi Başkanlığına getirdi. İsrail Evimiz Partisi lideri Avigdor Lieberman ise geçici Dışişleri ve Güvenlik Komitesi Başkanlığını üstlendi.
Ayrıca medya üzerindeki denetimi düzenleyen yasaların iptalinden sorumlu komisyona Merav Ben Ari'nin başkanlık etmesi, Demokratlar Partisi milletvekillerinin de Knesset'teki iki özel komitenin başkanlığını üstlenmesi konusunda anlaşmaya varıldı.
Şarku’l Avsat’ın Yedioth Ahronoth gazetesinden aktardığına göre, Genel Kurul oturumlarının yönetimi ve yasama faaliyetlerinin düzenlenmesi de Kahana'nın kontrolüne geçince, hükümeti kurmakla görevlendirilen Yashar Partisi lideri Gadi Eizenkot, Knesset'teki karar alma mekanizmalarının tamamında söz sahibi olacak.
Değişim Bloku'nun parlamentoda kontrolü ele geçirmesi, Likud Partisi ve müttefikleri karşısında sahip olduğu siyasi etkinin boyutunu da ortaya koydu.
İsrail'de hükümeti kurmakla görevlendirilen Başbakan Gadi Eizenkot, dün Kudüs'teki Knesset'te gerçekleştirilen toplantıda (Reuters)
Likud Partisi, oylama öncesinde bir hamle yaparak Amir Ohana'nın yerine Knesset Başkanlığı için kendi adayı Ofir Katz'ı gösterdi. Bu adımın, Şas ve Birleşik Tevrat Yahudiliği gibi ultra-Ortodoks partilerle koordinasyon içinde atıldığı değerlendirildi. Söz konusu partiler, Katz'ın adaylığına desteklerini kısa sürede açıkladı.
Likud Partisi yaptığı açıklamada, Katz'ın aday gösterilmesinin, Eizenkot ve Değişim Kampı'nın Knesset Başkanı seçimini tek taraflı olarak gerçekleştirme girişimini reddetmelerinin ardından geldiğini belirtti.
Arap milletvekillerinin dışlanması karşılığında destek teklifi
Likud Partisi, Kahana'nın atanmasına karşı erken saatlerden itibaren kampanya yürüttü ve Yedioth Ahronoth gazetesine göre, seçimin ertelenmesi için girişimlerde bulundu.
Yashar ve Birlikte partilerinin temsilcileriyle yapılan müzakere toplantısında Likud temsilcileri, ulusal birlik hükümeti kurulmasına yönelik görüşmelerde iyi niyet göstergesi olarak Knesset Başkanının değiştirilmesinin ertelenmesini önerdi.
Bu girişimin sonuçsuz kalması üzerine, önceden kabul edilmeyeceği bilinen başka bir teklif gündeme getirildi. Buna göre Likud, Kahana'nın başkan seçilmesi lehinde oy kullanacak, ancak Arap partilerinden hiçbir Milletvekili Knesset Başkan Yardımcılığı görevine getirilmeyecekti.
Netanyahu, Dini Siyonizm Partisi lideri Bezalel Smotrich ve aynı siyasi kamptaki müttefikleri, Arap partilerinin oylarıyla Kahana'nın seçilmesinin meşruiyetini sorgulamaya çalıştı.
Likud'un adayı Katz, oylama öncesinde Arap milletvekillerine ve onları destekleyenlere hitaben şu ifadeleri kullandı:
"Benim için oy kullanmayın. Terörü destekleyenlerin oylarıyla seçilerek Knesset Başkanlığı makamının itibarını lekelemeye hazır değilim."
Eizenkot ise Arap seçmenlerin oyları etrafında yürütülen tartışmaların tamamını uygunsuz buldu.
İsrail seçimlerinin kesin sonuçları
Eizenkot, Knesset oturumu öncesinde partisinin milletvekillerine yaptığı açıklamada, Kahana'nın başkan seçilmesinin demokratik açıdan doğru bir adım olduğunu ve değişimi destekleyen mutlak çoğunluğun iradesini yansıttığını söyledi.
Eizenkot, Likud'un Arap milletvekillerinin oylarını gayrimeşru göstermeye yönelik kampanyasını da reddederek şu ifadeleri kullandı:
"Birinci sınıf ve ikinci sınıf vatandaşlar olmadığı gibi, Knesset'te birinci sınıf ve ikinci sınıf seçmenler de yoktur."
Likud, seçimi kaybetmesi neredeyse kesin olmasına rağmen adayını Kahana'nın karşısına çıkardı. Ancak Birleşik Tevrat Yahudiliği Partisi'nin Katz'a verdiği desteğin, Değişim Bloku ile ultra-Ortodoks parti arasında hükümetin kurulmasına yönelik müzakereleri başarısızlığa uğratabileceğini umuyordu.
Likud ayrıca, konuşma süresi konusunda herhangi bir sınırlamaya tabi olmayan bir bakan aracılığıyla tartışmaları uzatarak oylamayı geciktirmeye çalıştı.
Kahana, Eizenkot'un ısrarı üzerine Knesset Başkanlığı yarışına girdi. Eizenkot, başlangıçta müttefiklerinin Gelecek Var Partisi lideri Yair Lapid'in bu göreve seçilmesini önermesine rağmen, başkanlık makamının kendi partisine verilmesini talep etti.
Hükümet kurulmadan önce yasama hamlesi
Yedioth Ahronoth gazetesine göre, Knesset Başkanlığının kontrol altına alınmasıyla süreç sona ermiyor. Değişim Kampı'nın bir sonraki hedefi, Demokratlar Partisi Milletvekili Gilad Kariv başkanlığında, yargı reformu kapsamında çıkarılan yasaların iptalini sağlamak üzere özel bir komite kurulması.
Öncelikler de şimdiden belirlendi. İlk olarak hükümetin hukuk danışmanının statüsünü zayıflatan yasanın, ardından hâkimlerin seçildiği komitenin yapısını değiştiren düzenlemenin iptal edilmesi planlanıyor.
Mart 2023'te yargı reformu yasasını protesto eden göstericiler, Tel Aviv'de İsrail güvenlik güçleriyle çatışırken (AFP).
Buna paralel olarak, başkanlıkları Değişim Kampı'nın müttefiklerine verilecek denetim komitelerinin de kurulması öngörülüyor. Bu müttefikler arasında Birleşik Arap Listesi ve Ortak Liste de bulunuyor.
Eizenkot'un kampı, yasama faaliyetlerini ilerletmek için hükümetin kurulmasını beklemek zorunda değil. Knesset'te çoğunluğa sahip olmasının yanı sıra Organizasyon Komitesi, başlıca komiteler ve Knesset Başkanlığı üzerindeki kontrolü, hükümeti kurmakla görevlendirildiği süre boyunca yasaları geçirmesine imkân sağlıyor.
Eizenkot'un kampı ayrıca İsrail Cumhurbaşkanı'ndan 14 günlük ek süre almayı da umuyor. Böylece yasama faaliyetleri için ilave bir zaman kazanılması hedefleniyor.
Yedioth Ahronoth gazetesine göre, Knesset'in bütün kurumları artık Değişim Kampı'nın kontrolüne geçmiş durumda. Bu nedenle asıl soru, hükümet kurulmadan önce bu kampın kaç yasayı geçirmeyi başaracağı.
لم تشترك بعد
انشئ حساباً خاصاً بك لتحصل على أخبار مخصصة لك ولتتمتع بخاصية حفظ المقالات وتتلقى نشراتنا البريدية المتنوعة