Hasan Fahs*
Sovyetler Birliği'nin çöküşünden ve bağımsızlığını ilan eden ülkelerin ortaya çıkmasından bu yana, İran, Kafkasya bölgesinin haritasının nasıl olacağı, bölgeyi yönetecek siyasi denklemler, politikalarının ve bu ülkelerin stratejilerinin hangi yönelimleri benimseyeceği konusunda bir bekleme durumuna girdi.
Haydar Aliyev'in liderliğindeki Azerbaycan hükümeti, eski Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi üyesi ve Azerbaycan devletinin kurucusu olan Aliyev'in erken dönemde seçeneklerini değerlendirerek İsrail ile ilişkilerini güçlendirmeye karar verdi. 1993 yılında Tel Aviv, Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıdıktan sonra Bakü'de İsrail Büyükelçiliği açtı ve bu, İran sınırında Şii çoğunluğa sahip bir devletin başkentindeki ilk İsrail Büyükelçiliği oldu.
Öte yandan Baba Aliyev İran ile dengeli bir ilişki kurma çabası vardı. Bu çabalar, Tahran'ın, Çarlık Rusya'sıyla savaşında kaybettiği ve Güney Kafkasya bölgesindeki diğer yerlerle yaptığı Türkmançay anlaşmasıyla terk ettiği İran devletinin tarihi bir parçası olarak bu yeni doğmakta olan ülkeyi ilhak etmeye başvurma olasılığı nedeniyle milli ve tarihi sebeplerden dolayı, gelecekteki bir jeopolitik çatışmadan kaçınmak amacı taşıyordu.
İran'ın komşusu Bakü'nün artan rolüne ilişkin endişe rüzgarları, Bakü'nün Eski ABD Başkanı Bill Clinton yönetimi, ABD çıkarlarını korumak ve 10 milyar dolarlık yatırımları desteklemek amacıyla askeri varlık ve üsler kurmasıyla ABD nüfuz alanına tam olarak girmesiyle arttı. Aynı dönemde İran'da 20 milyon doları aşan herhangi bir yatırıma yaptırımlar uygulanmasını öngören D'Amato Yasası, ABD Kongresi tarafından kabul edildi. İlham Aliyev'in babasının yerine Azerbaycan Cumhurbaşkanı olarak seçilmesiyle birlikte, doğrudan Tel Aviv ve Washington'un desteğiyle Bakü, değişti ve İsrail'in en önemli petrol ve enerji kaynaklarından biri haline geldi. Azeri petrol ihracatı, İsrail'in ithalatının yüzde 30'unu oluşturur hale geldi. Bunun karşılığında İsrail, farklı türde silahlarla Bakü'nün başlıca tedarikçisi haline geldi. 2016 ile 2020 yılları arasında Bakü'nün İsrail'den satın aldığı silahların hacmi, ihtiyaçlarının yüzde 67'sini oluşturdu ve İsrail'in silah ihracatının yüzde 17'sini temsil etti.
Bakü ile Tel Aviv arasındaki iş birliği sadece silahlanma alanında kalmadı, aynı zamanda siyasi, savunma, ticari, endüstriyel ve tarımsal alanlarda da genişledi. İsrail, hatta Kraliyet döneminde İran'ın su ve sulama ağlarının inşasına katkıda bulunmuş olan modern sulama teknolojilerine kadar uzanan bir işbirliği yürüttü.
Tahran'ın, Azerbaycan'ın temel rakibi olan Ermenistan'ı desteklemek için Kafkasya'da stratejik bir ittifak yolunu tercih etmesi şaşırtıcı değildi. Dağlık Karabağ bölgesi konusunda Bakü ile olan anlaşmazlığında Ermenistan'ın başkenti Erivan'a destek verdi. Bu ittifak birçok faktöre dayanıyor ve bunların başında Azerbaycan'ın stratejik karar verme mekanizmalarında endişe yaratma ve İran'ın iç işlerine müdahale etme düşüncesini önleme gibi düşünceler bulunuyor. Bu, Batı Azerbaycan eyaleti ve diğer bölgelerdeki İran Türkleriyle ilişkilenerek İran'ın sınırlarındaki Türk etnik grubunun desteğini sağlamak suretiyle gerçekleştiriliyor. İran merkezi hükümetinin azınlık bölgelerine yönelik ayrımcı politikaları ve güvenlik yaklaşımı nedeniyle ortaya çıkan birikmiş zayıflık faktörlerinden yararlanılıyor. Bu politikalar, azınlık bölgelerini askeri üsler haline getirdi.
Mevcut jeopolitik durumu korumak özellikle kontrol altında tutulan ve Azerbaycan ile Nahçıvan arasındaki tek bağlantı yolunu oluşturan kara şeridi ile ilgilidir. Bu nedenle İran ve Ermenistan arasındaki Zengezur geçidini kontrol altında tutmak ve diğer taraftan İran'ın Gürcistan ve ardından Avrupa'ya yönelik ihracatının stratejik ana arterini oluşturur. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in bu geçidin kontrolünü ele geçirme girişimleri, Tahran'ı güneyi kuzeyle bağlayan stratejik kara taşımacılığı hattından mahrum bırakarak, Azerbaycan'ın Bakü ile Nahçıvan bölgesi arasında bir kara yolunun açılmasına ve Sünik bölgesinde yayılmış olan Ermeni kontrol noktalarından uzak, özerk yönetim altındaki Nahçıvan bölgesi ile bağlantı sağlanmasına yönelik bir girişimi ifade eder.
Bu coğrafi bölge etrafındaki çatışmanın geri dönüşü, daha önce Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev'in 28 Nisan 2020 tarihinde Bakü'de ‘Güney Kafkasya'ya Yeni Bir Bakış’ başlığı altında düzenlenen bir konferansta vurguladığı jeopolitik boyutu ve etkisi olan bir öneme sahiptir. Aliyev, Bakü ile Nahçıvan arasında bir karayolu kurma konusundan vazgeçmeyeceğini belirterek, "Ermenistan istese de istemese de, çözüm kolay olacak. Eğer reddederlerse, güç yoluyla çözeceğiz” demişti.
Tahran ile Erivan arasındaki ilişkiyi tehlikeye atmamak, özellikle Ermenistan'ın artan Amerikan ve uluslararası yaptırımlar karşısında bu yaptırımları atlatma kanallarından biri haline gelmesi ve bu ilişkinin Ermenistan'a Kafkasya'nın önemli ve stratejik bir bölgesinde etkinlik ve belirleyici bir rol sürdürme imkanı sağlaması açısından önemlidir. Bu cephe üzerindeki herhangi bir gerginlik, Ortadoğu'da genişleme veya yayılma stratejisindeki rejimin karşılaştığı karmaşıklıkları ve zorlukları artıracaktır. Ayrıca, bu bölgenin Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın açıkça bahsettiği ve üzerinde çalıştığı, Kafkasya'dan Orta Asya'ya uzanan Türkçe Konuşan Ülkeler Topluluğu veya Türk kökenli ülkeler ittifakı oluşturmayı hedefleyen Türkiye’nin hedefleriyle bir çatışma ve rekabet alanına dönüşmesine izin vermemek önemlidir. Ayrıca bu ülkedeki varlığını ve nüfuzunu genişletmeye çalışan İsrail tarafına taraf olarak girmekten mümkün olduğunca uzak tutmak için Bakü ile dostane bir ilişki sürdürmeye çalışmak büyük önem taşıyor.
* Bu makale Şarku’l Avsat tarafından Independent Arabia'dan tercüme edilmiştir.
