Refik Huri
Şairin dediği gibi Doğu’da hepimizin derdi aynı, ancak dert tek değil. Ne Doğu, tek bir örtü altında ve tarihin yastığında uyuyan homojen bir blok, ne de Batı coğrafya tarafından tanımlanan katı bir blok. Günümüzün popüler ifadeleri, ideolojinin sona ermesinin ardından ideolojik bir yük taşıyor gibi görünüyor.
Dini ideolojik bir grubu ve solun kalıntılarını içeren “direniş ekseni”, Batı'yı “kolektif Batı” olarak tanımlamakta ısrar ediyor. Batılı seçkinler de Çin, Rusya, İran, Kuzey Kore, Venezuela ve Nikaragua'yı “huzursuzluk ekseni” ve hatta “şer ekseni” içinde gruplandırmaya kararlı.
Küresel Güney terimi, sanal bedene giydirilmiş gevşek, politik olarak uyarlanmış giysiden başka bir şey değil. Taliban yönetimindeki Afganistan'ın Güney Afrika ve Mandela'nın mirasıyla ne ortak noktası var? Bu nasıl bir Doğu ki, bazıları emperyalist emellere sahip nükleer silahlı devletlerle, halklarına ekmek, ilaç ve barınma bile sağlayamayan ülkeleri bir araya getiriyor? Devletler arasındaki eşitsizlikler ve her devletin içindeki eğilimlerin çeşitliliğiyle Batı nasıl kolektif Batı olabilir?
Büyükler bir “belirsizlik çağı”ndan bahsediyor ve hazır cevapları olanlar, dünyayı önlerinde duran açık bir kitap gibi tasvir ederek kendilerini kandırıyorlar. Dünya, hazır cevaplarla, hatta kesin sorularla bile anlaşılabileceğinden çok daha karmaşık. Tek taraflı bir bakış açısı, gerçeği dört açıdan görmekten kaçmaktır. Ne Gazze savaşı yalnızca, Filistin davası için ABD ve Avrupa'nın üniversitelerinde ve sokaklarında yaşanan aktivizmin ortasında Batı'nın ve demokrasisinin “sahte ahlakını” açığa çıkardı. Ne de Ukrayna savaşı sadece Rusya ve savunucularının çifte standartlarını ortaya koydu. Filistin halkına ve Ukrayna halkına yönelik adaletsizlik aynıdır ve bir yerde adaletsizlikten bahsedip başka yerdekini görmeyen herkes, aslında dünyanın en kötüsünü savunmaktadır.
Doğu'daki herhangi bir tarafın Batı'nın ve demokrasisinin ikiyüzlülüğüyle alay etme hakkı var, ancak etrafına bakıp şu soruyu sormak da görevidir: Doğu'da hangi alternatif demokrasi mevcut? Çin, Rusya, Kuzey Kore, İran, Nikaragua ve Venezuela'daki cazip model nedir?
Sovyet döneminde, Batı'daki liberal düzene ideolojik, ekonomik, ahlaki ve askeri bir alternatif vardı. Peki, Batı'nın eksikliklerine, zayıflıklarına ve İsrail yanlısı politikalarına rağmen bugün alternatif nedir? Çarlar gibi genişleme arayışında olan Vladimir Putin tarafından yönetilen Rusya ile Sovyetler Birliği ve Marx, Engels, Lenin ve Stalin'in tüm mirası arasındaki ilişki nedir? Komünist Parti tarafından yönetilen Çin, özellikle Başkan Şi Cinping döneminde, ideolojisini içeride pekiştirmenin yanı sıra yurt dışına da yaymak mı istiyor? Yoksa öncelikleri ekonomi, ticaret ve “Kuşak ve Yol” projesi aracılığıyla nüfuzunu genişletmeye mi odaklanıyor? Ekonomik kriz ve özgürlüklerin baskı altında olduğu bir dönemde, İran’ın tek bir mezhebe hapsolmuş dini ideolojiden başka nesi var? İran ve Kuzey Kore'yi savunanlar arasında kim Tahran veya Pyongyang'da yaşamak ister ki?
Johns Hopkins Üniversitesi İleri Uluslararası Çalışmalar Okulu'nda Küresel İlişkiler Profesörü olan Hal Brands soruyor: “ABD, ahlaksızlık çağında, liberal dünyayı anti liberalizm yoluyla kurtarabilir mi?” Cevabı, “liberal bir süper güç stratejisi, demokratik hedefleri ihlal etmeden güç dengesi sanatıdır ve ABD bunun ne kadar zor olduğunu keşfedecektir” sonucuna varan bir çalışma vermektedir. İlahiyatçı Reinhold Niebuhr, “İyi bir şey yapmak için kaç tane kötü şey yapmalıyız?” demişti. “Ahlaksızlık Çağı”ndaki denklem, özgürlüğe uygun bir dünyayı korumanın tek yolunun kirli ortaklara kur yapmak ve kirli işlere bulaşmak olduğudur. Bu denklem, dünya bir dönüm noktasına ulaşmadan önce sadece bir istisnaydı. 1940'ta Hitler'in Dışişleri Bakanı Joachim von Ribbentrop, “İkinci Dünya Savaşı bir kaza değil, bir sistemin diğerini yok etme kararlılığı meselesidir” demişti. Hiroşima ve Nagazaki'ye atom bombası atma emrini veren ABD başkanı Harry Truman ise “ABD, Soğuk Savaş'ı alternatif yaşam biçimleri arasındaki bir mücadele olarak yürüttü” demekten çekinmemişti.
Soğuk Savaş'tan sonra, ideolojik çatışmanın yerini çıkar çatışmasının aldığı söylendi. Ancak çıkar çatışması, ideolojik çatışmadan daha az tehlikeli değildi. Şarku'l Avsat'ın Independent Arabia'dan aktardığı analize göre 19. yüzyılda, Avrupalı güçlerin nüfuz, sömürgeler ve çıkarlarına hizmet eden her şey için mücadele ettiği dönemden öğrendiğimiz ders budur. 20. yüzyılda ideolojiler ve çıkarların çatıştığı dönemde de aynı dersle karşı karşıya kaldık. Birinci Dünya Savaşı'nda Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Osmanlı İmparatorluğu da dahil olmak üzere rejimler devrildi. Nazizm, faşizm ve Japon militarizmi İkinci Dünya Savaşı'nda devrildi. Sovyetler Birliği ve sosyalist blok ise Soğuk Savaş'ta devrildi.
Bugün yaşanan en tehlikeli husus, çıkarların ulusal güvenlik politikalarıyla birleşmesi ve her çatışmanın bir varoluş savaşı gibi görünmesidir. Ukrayna savaşı, NATO'nun kendi sınırlarına kadar genişlemesinden korkan Rusya ile NATO ve Avrupa Birliği'ne katılmak isteyen Ukrayna arasında varoluşsal bir mücadeleye dönüştü. Gazze Savaşı, Hamas ve Netanyahu hükümeti için varoluşsal bir savaştır. Hamas, ne kadar uzun sürerse sürsün ve ne kadar büyük fedakarlıklar gerektirirse gerektirsin, Filistin'i denizden nehire özgürleştirmek için savaşıyor. Batı Şeria'daki Filistin Ulusal Otoritesi'ne karşı ve bir Filistin devletinin kurulmasını engellemek için geçmişte Hamas'a bahis oynayan Netanyahu, bugün Hamas'ın ortadan kaldırılmasının Filistin kozunu İran'ın elinden alacağına ve özgürleştirme projesini sona erdireceğine, Batı Şeria'yı ilhak ederek denizden nehire tek bir İsrail devleti kurma olanağı sağlayacağına inanıyor. İran'a karşı savaş da varoluşsal bir savaştır.
Dolayısıyla bir çifte standart söz konusu; Rusya'ya karşı Ukrayna'yı destekleyen ve Ukrayna şehirlerine yönelik Rus saldırılarını kınayan Batılı hükümetler, İsrail'in Gazze ve Lübnan'daki soykırım savaşına varan suçlarına göz yumuyorlar. Bu arada, direniş ekseni Gazze'deki soykırım savaşına odaklanıyor ama Rusya'nın Ukrayna'daki ilerlemelerini alkışlıyor. Konfüçyüs’ün “Sözcüklere yeniden anlam yüklemekten kaçının” sözü ne kadar bilgeymiş.
*Bu analiz Şarku'l Avsat tarafından Independent Arabia'dan çevrilmiştir.
