İran’ın nükleer müzakereleri ağırdan almasının arkasında petrol fiyatları mı var?

Analistler, kötüleşen yaşam şartlarının etkileri konusunda uyardı.

Fotoğraf  (Reuters)
Fotoğraf (Reuters)
TT

İran’ın nükleer müzakereleri ağırdan almasının arkasında petrol fiyatları mı var?

Fotoğraf  (Reuters)
Fotoğraf (Reuters)

İran’ın ülkenin enerjiye bağımlı ekonomisine yönelik yaptırımları hafifletmek için, uluslararası arenanın önde gelen ülkeleriyle yürütülen nükleer müzakeleri ağırdan aldığı kaydedildi. Reuters’ın haberine göre Tahran yönetimine yakın üç yetkili tarafından yapılan açıklamalarda da süreç ekonomik gidişatla ilişkilendirildi. Analistler ise İran’ın kötüleşen ekonomik durumunun etkilerine ilişkin uyarıda bulunarak yönetimin ‘saatli bomba üzerinde olduğunu’ kaydetti.
Tahran ve Washington bir yıldan uzun bir süredir 2015 nükleer anlaşmasını canlandırmak için Viyana’da dolaylı görüşmeler gerçekleştiriyor. Görüşmelerde İranlıların gelirlerini ciddi şekilde azaltan, ekonomik sıkıntıları ciddi şekilde artıran ve kamuoyunda hoşnutsuzluğa yol açan ABD yaptırımlarının kaldırılması karşılığında İran’ın nükleer taahhütlerine geri dönmesi müzakere ediliyor.  
Tahran’ın  ‘Washington’ın İran Devrim Muhafızları’nı terör örgütleri listesinden çıkarması’ konusundaki ısrarı nedeniyle Viyana süreci mart ayından bu yana çıkmaza girmiş durumda.
Her ne kadar nükleer anlaşmayı canlandırmak ncelikli hedef olmaya devam etse de İranlı yetkililer, Reuters’a petrol fiyatlarındaki artışın, gelirleri artırarak İran ekonomisine belki de aylarca nefes alma alanı sağladığını aktardılar. Kimliğinin açıklanmasını istemeyen üst düzey bir İranlı yetkili “Nükleer programımız planlandığı gibi ilerliyor ve zaman bizden yana. Müzakereler başarısız olursa bu dünyanın sonu olmayacak” derken İran ekonomisinin anlaşmayı yeniden canlandırmaya şu an güçlü bir şekilde bağlı olmadığını vurguladı.  
Reuters tarafından aktarılanların aksine İranlı analistler, daha önce İran’ın petrol satışlarında elde ettiği kazanımların ABD yönetiminin İran’a yönelik yaptırımlarda gösterdiği ‘esneklikten’ kaynaklandığına olan inançlarını dile getirmişlerdi. Ayrıca Tahran’ın şu an Çin gibi ülkelere düşük fiyattan petrol satmak için izlediği yollara dair müzakerelerin başarısızlığa uğramasının yansımaları konusunda uyarmıştı.
İran’ın Devrim Muhafızları’nın ‘terör örgütü olarak sınıflandırılmaması’ talebinden vazgeçmeye karşı çıkılması nükleer müzakerelerin önündeki engelin aşılıp aşılamayacağı konusunda şüphelere yol açtı. ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, böyle bir planı bulunmadığını ve bu fikrin tamamen uzak olduğunu belirtti.
İranlı yetkililer ABD baskısına kayıtsız kalırken Tahran’ın onlarca yıldır bir yaşam biçimi haline gelen yaptırımları aşmakta ustalaştığına dikkat çektiler.
Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın Mayıs 2018’de nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından Tahran’a karşı yaptırımları yeniden uygulamaya başlamasıyla İran’daki ekonomik kriz daha da derinleşti. Trump ayrıca Mayıs 2019’da İran’ın petrol ihracatını engelleyerek Tahran üzerindeki ekonomik baskıyı daha da artırmıştı. İran, anlaşmanın kısıtlamalarını kademeli olarak ihlal ederek daha yüksek saflıkta zenginleştirilmiş uranyum stoklarını yeniden oluşturmaya başladı. Ayrıca üretimi hızlandırmak için gelişmiş santrifüjler kurarak ve (karar vermesi halinde) bir nükleer bomba geliştirmek için gereken süreyi azaltarak karşılık verdi. Tahran, Biden’ın yönetime geçmesiyle birlikte nükleer anlaşmaya olan taahhütlerinin dışına daha fazla çıktı. Öyle ki geçen ocak ayında uranyum saflığını yüzde 20’ye, Viyana müzakerelerinin başlamasının ilk haftalarında da yüzde 60’a çıkardı. Tahran, geçen yıl şubat ayından itibaren Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması’nın Ek Protokol’ünü askıya aldı. Daha sonra da metalik uranyum üretti.
Toprakları dördüncü en büyük küresel ham petrol rezervlerine sahip olan İran’dan yapılan petrol ihracatı azaldı. İhracat günlük 2,8 milyon varilden günlük 200 bin varile düşüş yaşandı. İran, petrol ihracatıyla ilgili belirli rakamları açıklamıyor. Ancak petrol sektöründe faaliyet gösteren İranlı bir yetkili şu an günlük yaklaşık 1,5 milyon varil ihraç edildiğini ve bunun çoğunun büyük bir indirimle Çin’e yönelik olduğunu dile getirdi. İranlı yetkililer, söz konusu indirimin hacmini açıklamayı kabul etmiyor.
Mart ayında Brent tipi ham petrolün varil fiyatı 139 dolara ulaşırken uluslararası petrol fiyatları ise halen yüksek. Bu durum, Rusya’nın Ukrayna’ya saldırısının arz sıkıntısı korkularını alevlendirmesinden sonra 2008’den bu yana en yüksek düzey oldu. İran Parlamentosu mart ayında genel bütçedeki petrol ve kondensat ihracatı için maksimum sınır tahminini günde varil başına 60 dolardan 1,2 milyon varili, varil başına 70 dolardan günde 1,5 milyon varile yükseltti.
Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) Orta Doğu ve Orta Asya Departmanı Direktörü Cihad Azur, Reuters’a yaptığı açıklamada İran ekonomisinin son birkaç yılda yaptırımlara uyum sağladığını söyledi. Azur, “Petrol fiyatlarındaki yükseliş ve İran’ın petrol üretimine hız vermesi gelirlerin artmasına katkıda bulundu” dedi.
Diğer yandan İranlı analist Henry Rohm, Tahran’ın yaptırımların hafifletilmesinin etkisini hafife aldığını ve uzun vadeli dayanıklılığını artırdığını vurguladığı açıklamasını şöyle sürdürdü:
“İranlı yöneticiler, muhtemelen daha güçlü iç ekonominin performansını, ABD’nin petrol yaptırımlarını uygulama konusundaki sınırlı kabiliyetini ve Avrupa’nın bir anlaşmaya varmak için acele etmeme nedeni olarak Ukrayna’daki savaşa dair hoşnutsuzluğunu hesaba katıyor.”
Analist tüm bu tabloya rağmen İran’ın uygun bedelle bir anlaşmayı kabul etmeye hazır olduğuna dikkat çekti.
Gelirlerdeki son artışa rağmen yaptırımların İran’daki günlük yaşam üzerinde halen büyük bir etkisi var. Bu durum, işletme sahiplerinden düşük gelirli ailelere kadar herkesin ‘yükselen enflasyon, değer kaybeden bir para birimi ve artan işsizlikle’ karşı karşıya olduğu anlamına geliyor. Eski bir yetkili, Reuters’a yaptığı açıklamada “Yöneticiler, içeride hoşnutsuzluğun kaynadığından endişeli olabilir” dedi. Sonuç olarak İranlı yetkililerin, düşük gelirli insanlar arasında huzursuzluğa dönüş korkusuyla yaptırımları kaldırmayı tercih ettiklerini belirtti. Zira halkın son yıllarda tekrarlanan protestoları, liderlere ekonomik sıkıntıların bir sonucu olarak yaşanan hoşnutsuzluk nedeniyle karşılaşabilecekleri tehlikeyi hatırlatıyor. Yetkili ayrıca daha yüksek petrol gelirlerinin faydalarının henüz pek çok insan arasında hissedilmediğini de vurguladı.
İranlı kaynaklar bu hafta başlarında Şarku’l Avsat’a yaptıkları açıklamada, ülkenin üst düzey departmanlarının, gelecek üç ay içinde halk protestoları beklentisiyle güvenlik ve yargı kurumlarına ‘gizli yönergeler’ sağladığını söyledi. Kaynaklara göre yetkililer, gıda ürünlerindeki artış ve nükleer müzakerelerin çökeceği endişeleri nedeniyle İran halkının, öncekilerden daha fazla protesto gösterisinde bulunacağından endişe ediyor. Yetkililer ayrıca yaşam şartlarına yönelik gösterilerin,  nedeniyle geçen yıl su kıtlığının şiddetlenmesiyle hükümetin su politikasına karşı tekrarlanan protestolarla eş zamanlı olarak düzenlenmesinden korkuyor.
İranlı analist Said Laylaz, Reuters’a şu açıklamada bulundu:
“İran’ın yatırım, kalkınma ve istihdam yaratma için gereken gelirleri israf eden kötü yönetim ve yolsuzluk da dahil olmak üzere iç ekonomik sorunları, kurum için yaptırımlardan daha büyük bir zorluk teşkil ediyor.”
Ortadoğu Enstitüsü İran Programı Direktörü Alex Watankhah da “Bütün ekonomik göstergeler İran'da kötüleşen bir ekonomik gerçekliğe işaret ediyor. İran’ın bir saatli bombanın üzerinde oturduğunu söylemek abartı olmaz” ifadelerini kullandı.
Reuters’a göre İran’da resmi enflasyon oranı yüzde 40 civarında. Bazı taraflar ise yüzde 50’den fazla olduğu tahmininde bulunuyor. İran hükümetine bağlı ‘İran’ gazetesi, geçen ay İbrahim Reisi’nin cumhurbaşkanlığını üstlenmesinden sonraki sekiz ay içinde enflasyonun mart ayında yaklaşık yüzde 60’tan yüzde 46’ya düştüğünü duyurdu. İran İstatistik Merkezi geçen ay yayınlanan son istatistiklerde enflasyonun geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 43, ancak toplam yıllık enflasyonun yüzde 39’un üzerinde olduğunu aktardı.
İran’ın yaklaşık 82 milyonluk nüfusunun yaklaşık yarısı yoksulluk sınırının altında yaşıyor. Resmi olmayan tahminler, işsizlik oranını resmi oran olan yüzde 11’in oldukça üzerinde gösteriyor. Ekmek, et ve pirinç gibi temel gıda maddelerinin fiyatları her geçen gün artıyor. Resmi medya organları sık sık hükümet fabrikalarında çalışanlar da dahil olmak üzere aylardır maaşları ödenmeyen çalışanların işten çıkarıldığını ve grevler düzenlediğini duyuruyor. Aynı şekilde Tahran’da ev sahibi olmak, birçok kesim için imkânsız hale geldi. Fiyatlar son aylarda bazı bölgelerde yaklaşık yüzde 50 arttı. Para birimi, 2018’den bu yana dolar karşısında yüzde 70’ten fazla değer kaybetti.
Tahran’da yaşayan bir öğretmen ve iki çocuk babası olan Muhsin Sıddıki duruma ilişkin şu soruyu yöneltti:
“Petrol geliri nereye gidiyor? Neden herhangi bir iyileşme hissetmiyoruz?”



İran'la gerilim sürerken ABD'nin üçüncü uçak gemisi Ortadoğu'ya geliyor

USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)
USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)
TT

İran'la gerilim sürerken ABD'nin üçüncü uçak gemisi Ortadoğu'ya geliyor

USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)
USS Theodore Roosevelt uçak gemisi (AFP)

İran'la gerilimin devam ettiği ve aylardır süren müzakerelerde ilerleme sağlanamadığı bir dönemde, ABD'ye ait üçüncü bir uçak gemisinin Ortadoğu'da konuşlandırılmış askeri güçlere katılması bekleniyor.

Şarku’l Avsat’ın New York Times gazetesinden aktardığı habere göre, USS Theodore Roosevelt uçak gemisinin pazartesi günü bölgedeki USS George H.W. Bush ve USS George Washington uçak gemilerine katılması planlanıyor. Axios haber sitesi ise ABD'li bir yetkiliye dayandırdığı haberinde, geminin pazar günü bölgeye ulaştığını bildirdi. Ancak ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) bu bilgiyi henüz resmen doğrulamadı.

Üçüncü uçak gemisinin ABD'nin bölgedeki askeri varlığını daha da güçlendirmek amacıyla mı gönderildiği, yoksa mevcut iki uçak gemisinden birinin yerini mi alacağı henüz netlik kazanmadı.

Üç uçak gemisinin de bölgedeki konuşlanmasını sürdürmesi halinde, ABD'nin Orta Doğu'daki askeri varlığı geçen nisan ayından bu yana en yüksek seviyesine ulaşmış olacak.

Bu askeri hareketlilik, ABD Başkanı Donald Trump'ın büyük çaplı askeri operasyonlara yeniden başlamak istemediğine yönelik açıklamalarına rağmen Washington ile Tahran arasındaki gerilimin devam ettiği bir dönemde gerçekleşiyor.


Kalibaf: Ne savaş ne de barış durumunda kalmayacağız... Savaşın coğrafyasını silahlı kuvvetler belirleyecek

İran Meclisinin internet sitesinde yayımlanan, Meclisin pazar sabahı çevrim içi gerçekleştirilen oturumunun açılışında Muhammed Bakır Kalibaf'ı gösteren fotoğraf.
İran Meclisinin internet sitesinde yayımlanan, Meclisin pazar sabahı çevrim içi gerçekleştirilen oturumunun açılışında Muhammed Bakır Kalibaf'ı gösteren fotoğraf.
TT

Kalibaf: Ne savaş ne de barış durumunda kalmayacağız... Savaşın coğrafyasını silahlı kuvvetler belirleyecek

İran Meclisinin internet sitesinde yayımlanan, Meclisin pazar sabahı çevrim içi gerçekleştirilen oturumunun açılışında Muhammed Bakır Kalibaf'ı gösteren fotoğraf.
İran Meclisinin internet sitesinde yayımlanan, Meclisin pazar sabahı çevrim içi gerçekleştirilen oturumunun açılışında Muhammed Bakır Kalibaf'ı gösteren fotoğraf.

İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf, pazar günü yaptığı açıklamada, ABD'nin İran'a karşı yeni bir askerî harekâta girişmesi halinde savaşın coğrafyasını İran Silahlı Kuvvetlerinin belirleyeceği tehdidinde bulundu.

İran Meclisinin internet sitesine göre Kalibaf, çevrim içi gerçekleştirilen Meclis Genel Kurulu'nun gündem maddeleri öncesinde yaptığı konuşmada, “ABD'nin müzakere mi yoksa savaş mı istediği bizim için hiçbir önem taşımıyor. Amerikalılar bu kez bir hata yaparsa İran Silahlı Kuvvetlerinin kapasitesi ve iradesi savaşın coğrafyasını belirleyecektir” dedi.

İran'ın “ne savaş ne de barış” durumunda kalmayacağını belirten Kalibaf, “Yedi makul şartımızı kabul ederlerse anlaşmaya varmanın yolu açık olacaktır” ifadelerini kullandı. Kalibaf, yeni bir savaşın sonuçlarına çok sayıda kişinin katlanmak zorunda kalacağı uyarısında bulundu.

Kalibaf, yeni bir “füze şehrinin” açılışını, “savaş sırasında ve düşman ateşi altında” gerçekleştirilen bir başarı olarak nitelendirdi. Bunun bölgedeki stratejik dönüşümlerin bir simgesi olduğunu belirten Kalibaf, Devrim Muhafızları Ordusu'nun füze biriminin “imkânsızı mümkün hale getirdiğini” söyledi.

Kalibaf'ın açıklamaları, İran'ın dini lideri Mücteba Hamaney'in silahlı kuvvetler komutanlarına herhangi bir tehdide “derhal ve coğrafi sınırlama olmaksızın” karşılık verilmesi yönünde talimat vermesinin ardından geldi. Söz konusu talimat, Hamaney'in resmî internet sitesinde yayımlandı.

dgthy
Devrim Muhafızları Ordusunun perşembe günü Tahran yakınlarında düzenlediği sergide yer alan karadan havaya füze sistemi (AFP)

Genelkurmay Başkanı Ali Abdullahî, salı günü askerî komutanlarla birlikte yer altındaki bir füze tesisini ziyaret ettiği sırada, İran'ın yeni bir saldırıya vereceği karşılığın Orta Doğu'nun ötesine uzanabileceği uyarısında bulundu.

Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai de çarşamba günü yaptığı açıklamada, İran'a saldırmak amacıyla kullanılması halinde Avrupa'dakiler de dahil olmak üzere Orta Doğu dışındaki ABD üslerinin hedef alınabileceğini söyledi.

Devrim Muhafızları Ordusu Sözcüsü Hüseyin Muhibî, geçen hafta füzelerin menziline ilişkin kısıtlamaların kaldırıldığını, füze ve İHA üretim hatlarının yer altına taşındığını duyurmuştu. İran füzelerinin açıklanan azami etkili menzili 2 bin ila 2 bin 500 kilometre arasında değişiyor.

Devrim Muhafızları'na yakın Tasnim Haber Ajansı ise cumartesi günü, uydu taşıyıcıları aracılığıyla ABD'nin doğu kıyısına ulaşabilecek, yaklaşık 10 bin kilometre menzilli kıtalararası bir füze geliştirilmesi seçeneğini gündeme getirdi.

Meclis Ulusal Güvenlik Komisyonu üyesi Ahmed Bahşayiş Erdestani de cumartesi günü yaptığı açıklamada, müzakereler bir açılım sağlayamadığı sürece savaş ihtimalinin devam ettiğini söyledi. Erdestani, İsrail'in Cebelülfas tesisini vurması halinde Dimona'nın hedef alınabileceği tehdidinde bulundu.

Ne savaş ne de barış

Tahran'ın tehditleri, Washington yönetiminin değişken açıklamalarda bulunduğu bir dönemde yoğunlaşıyor. ABD Başkanı Donald Trump, haftanın başında savaşın askerî açıdan “fiilen sona erdiğini” söylemiş, perşembe günü ise ülkesinin İran'la bir anlaşmaya ihtiyaç duymadığını açıklamıştı.

Trump ve Başkan Yardımcısı JD Vance, petrol fiyatlarının sert şekilde yükselmesine yol açan savaşın, 3 Kasım'da düzenlenen ara seçimlerde Demokratların elde ettiği başarıya katkıda bulunduğunu kabul etti.

Reuters'ın cumartesi günü kaynaklarına dayandırdığı haberinde, Trump'ın danışmanlarına, İran veya Husiler tarafından herhangi bir provokasyon gerçekleşmediği sürece yeni saldırılar düzenlemekten kaçınabileceğini söylediği aktarıldı. Başka kaynaklar ise üçüncü bir ABD uçak gemisinin bölgeye doğru ilerlediğini bildirdi.

Associated Press (AP) ajansı da cumartesi günü Ortadoğulu iki diplomata dayandırdığı haberinde, Hürmüz Boğazı'nda deniz ulaşımının yeniden başlamasını amaçlayan geçici anlaşmaya yönelik Katar arabuluculuğunun bekleme aşamasına girdiğini aktardı. Haberde, Trump'ın Başkan Yardımcısı'nı müzakerelerden uzaklaştırmasının bu süreçte etkili olduğu belirtildi.

cdgthyj
Ziyaretçiler, perşembe günü Tahran dışında Devrim Muhafızları Ordusunun düzenlediği sergide sergilenen karadan havaya füze sisteminin önünde fotoğraf çekiyor (AFP)

Devrim Muhafızları'na bağlı Fars Haber Ajansı ise pazar günü, İran hava sahasında Tahran'a doğru ilerleyen Katarlı bir devlet uçağının tespit edildiğini bildirdi. Bu gelişme, başka bir Katar uçağının perşembe günü İran'ın başkentine gelişinden iki saatten kısa bir süre sonra ülkeden ayrılmasından günler sonra yaşandı.

Hürmüz Boğazı

Kalibaf, salı günü yayımladığı görüntülü mesajda, “ABD taahhütlerini yerine getirmezse onu bunları yerine getirmeye güç diliyle zorlayacağız” dedi.

İran'ın politikasının, dini liderin talimatı doğrultusunda “İslamabad Mutabakatı”ndaki şartların yerine getirilmesini sağlamak olduğunu belirten Kalibaf, ABD'nin taahhütleri uygulanmadığı sürece Hürmüz Boğazı'nın açılmayacağını ifade etti.

Kalibaf, “ABD'nin diplomasi sahasındaki üçüncü yenilgisi, taahhütlerini yerine getirmeye zorlanması olacaktır” diye konuştu.

Mutabakatın uygulanması sürecinde İran'ın 80 milyon varilden fazla petrol ihraç ettiğini belirten Kalibaf, temel ihtiyaç maddelerinin ithalatında da “olumlu adımlar” atıldığını söyledi.

Savaş öncesinde dünya petrol ve doğal gaz üretiminin beşte biri Hürmüz Boğazı üzerinden taşınıyordu. Tahran, savaşın başlamasından bu yana boğazı fiilen kapatırken Washington yönetimi de İran limanlarına abluka uygulamaya başlamıştı.

İran, belirlediği güzergâhın dışından geçmeye çalışan gemileri hedef almaya devam ediyor. Devrim Muhafızları Ordusu Deniz Kuvvetleri, cumartesiyi pazara bağlayan gece yaptığı açıklamada, belirlenen güzergâh dışında ve izinsiz bir rotadan geçmeye çalışan iki petrol ürünleri tankerinin mayınlara çarpması sonucu alev aldığını duyurdu.

Devrim Muhafızları Ordusu ayrıca cumartesi günü, ABD'ye ait MQ-1 tipi bir insansız hava aracını Keşm Adası üzerinde düşürdüğünü açıkladı. İran tarafı, bunun düşürülen 17'nci MQ-1 tipi İHA olduğunu ileri sürdü.

Ancak İran'ın söz konusu iki iddiası da bağımsız kaynaklarca doğrulanamadı.


İranlı milletvekili: Nükleer bomba üretmek artık “halkın talebi” hâline geldi

Airbus Defence and Space şirketine ait “Pléiades Neo” uydusu tarafından çekilen fotoğraf. Görüntüde, yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum taşıyan, üzerinde 18 mavi konteyner bulunan bir kamyonun, 9 Haziran 2025’te İsfahan’daki “Nükleer Teknoloji Merkezi” kompleksindeki tünele giriyor. (AP)
Airbus Defence and Space şirketine ait “Pléiades Neo” uydusu tarafından çekilen fotoğraf. Görüntüde, yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum taşıyan, üzerinde 18 mavi konteyner bulunan bir kamyonun, 9 Haziran 2025’te İsfahan’daki “Nükleer Teknoloji Merkezi” kompleksindeki tünele giriyor. (AP)
TT

İranlı milletvekili: Nükleer bomba üretmek artık “halkın talebi” hâline geldi

Airbus Defence and Space şirketine ait “Pléiades Neo” uydusu tarafından çekilen fotoğraf. Görüntüde, yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum taşıyan, üzerinde 18 mavi konteyner bulunan bir kamyonun, 9 Haziran 2025’te İsfahan’daki “Nükleer Teknoloji Merkezi” kompleksindeki tünele giriyor. (AP)
Airbus Defence and Space şirketine ait “Pléiades Neo” uydusu tarafından çekilen fotoğraf. Görüntüde, yüksek düzeyde zenginleştirilmiş uranyum taşıyan, üzerinde 18 mavi konteyner bulunan bir kamyonun, 9 Haziran 2025’te İsfahan’daki “Nükleer Teknoloji Merkezi” kompleksindeki tünele giriyor. (AP)

İran Meclisi’nin 90. Madde Komisyonu Başkan Yardımcısı Hüseyin Ali Hacı Deligani, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Yönetim Kurulu’nun İran dosyasını ele alacağı toplantıdan günler önce, dün nükleer bomba üretilmesi çağrısında bulundu.

Devrim Muhafızları Ordusu’na yakın Fars Haber Ajansı’na konuşan Hacı Deligani, “Bugün halkın taleplerinden biri, İslam Cumhuriyeti’nin inancının ve füzelerinin yanı sıra nükleer bomba üretmesi ve bu silaha sahip olmasıdır” dedi.

İran’ın nükleer bombaya neden ihtiyaç duyduğu yönündeki soruları cevaplayan Hacı Deligani, “Cevap açık: Ülke bu kapasiteye sahip olmalı. Bunun kullanılıp kullanılmaması ise ayrı bir meseledir” ifadelerini kullandı. Bu konudaki kararın “uygun zamanda” alınacağını belirten milletvekili, söz konusu kararın dinî açıdan İran liderine ait olduğunu söyledi.

Geçmişte ülkenin füze kapasitesinin geliştirilmesine yönelik itirazlarla bugünkü tartışmaları karşılaştıran Hacı Deligani, “Geçmişte bazıları füze sahibi olmaya karşı çıkarken bugün de bazıları nükleer bombaya sahip olmanın gerekliliğini sorgulayabilir” diye konuştu. Mevcut hesaplamalara göre düşmanın, İran'ın geniş yüzölçümü ve böyle bir saldırının doğuracağı ağır sonuçlar nedeniyle ülkeye nükleer saldırı düzenlemeyeceğini savundu.

Parlamentonun 90. Madde Komisyonu, Meclis, hükümet ve yargının işleyişine ilişkin şikâyetleri inceleyen etkili bir komisyon olarak biliniyor. Etkili çevrelerden gelen çağrıların artmasına rağmen Tahran, nükleer programının yönünü değiştirecek herhangi bir karar aldığını henüz açıklamadı.

İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü İsmail Bekayi pazartesi günü yaptığı açıklamada, ülkesinin Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'na (NPT) taraf olmaya devam ettiğini ve antlaşmaya taraf olduğu sürece yükümlülüklerini yerine getirmekle kendisini sorumlu gördüğünü söyledi.

Bekayi, nükleer doktrinin değiştirilmesini “gerçek bir gündem” olarak nitelendirirken, ABD ve İsrail'in İran eski lideri Ali Hamaney'i öldürdüğünü belirtti. Hamaney'in nükleer silah kullanımını yasaklayan fetvanın sahibi olduğunu hatırlattı.

Grossi'nin raporu

Hacı Deligani'nin açıklamaları, UAEA'nın üç aylık gizli raporunun yayımlanmasından bir gün sonra geldi. Raporda Ajans, İran'da barışçıl faaliyetler için beyan edilen nükleer materyallerin başka amaçlarla kullanılmadığından emin olamadığını bildirdi.

Ajans ayrıca İran'ın Haziran 2025'te varlığını duyurduğu İsfahan'daki bir uranyum zenginleştirme tesisinin tam konumunu bilmediğini ve tesiste nükleer materyal bulunup bulunmadığını doğrulayamadığını belirtti.

UAEA Başkanı Rafael Grossi, raporunda, Ajansın İran'ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna ilişkin “bilgi sürekliliğini” kaybetmesinin üzerinden bir yıldan fazla zaman geçtiğini yazdı.

Ajans, Haziran 2025'teki saldırılardan önce İran'ın yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş 440,9 kilogram uranyuma sahip olduğunu tahmin etmişti. Şarku’l Avsat’ın edindiği bilgiye göre bu oran, nükleer silah üretimi için gerekli yüzde 90 zenginleştirme seviyesine ulaşmak için teknik açıdan yalnızca kısa bir mesafe kaldığı anlamına geliyor.

Grossi, denetçilerin yeniden İran'a dönebilmesinin önünü açmak amacıyla Tahran yönetimine “teknik ve aşamalı önlemler” alma çağrısında bulundu. Ancak İran, ABD Başkanı'nın “süregelen tehditleri” olarak nitelendirdiği gelişmeler nedeniyle denetimlerin yeniden başlatılmasının mümkün olmadığını Ajans'a bildirdi.

Viyana'da bulunan uluslararası kuruluşlar nezdindeki İran temsilciliği ise UAEA raporlarının “hukuki ve teknik dayanaklarını” eleştirdi. Temsilcilik, Ajans'tan İran'ın nükleer tesislerine yönelik askerî saldırıların sonuçlarını dikkate almasını istedi.

İran temsilciliği, X platformunda yayımladığı açıklamada, “ABD, taraflı kararlardan saldırganlık unsurunu çıkardı, ancak bunun sonuçları gerçeklerden silinemez. Siyasi gereklilikler öyle gerektirse bile gerçekler ortadan kaybolmaz” ifadelerini kullandı.

UAEA Yönetim Kurulu'nun gelecek hafta Viyana'da raporu görüşmesi bekleniyor. Kurul, İran'ın yükümlülüklerine uymadığı gerekçesiyle eylül ayında ülkenin nükleer dosyasını Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'ne sevk etmişti.

Kaçınılmaz bir zorunluluk

İran Uzmanlar Meclisi, perşembe günü NPT'den çekilme seçeneğinin ve savunma doktrininin gözden geçirilmesinin ele alınmasını istedi. Meclis, bu adımları “kaçınılmaz bir zorunluluk” ve “genel ve ulusal bir talep” olarak nitelendirdi.

İran'ın dinî liderini seçen ve faaliyetlerini denetleyen Uzmanlar Meclisi, “düşmanın” İran'ın nükleer bilgi birikimine yönelik tehditlerinin, bu alanda sorumlu uluslararası kuruluşlara güvenilemeyeceğini gösterdiğini savundu. Ancak Meclisin antlaşmadan çekilme kararı alma yetkisi bulunmuyor.

Uzmanlar Meclisi Başkanlık Divanı ve Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi üyesi Muhsin Araki de daha önce İran'ın antlaşmaya taraf olmayı sürdürmesinin yeniden değerlendirilmesi çağrısında bulunmuş, ülkesinin bu nedenle çok sayıda zarar ve saldırıya maruz kaldığını söylemişti.

İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Muhsin Rızai ise geçtiğimiz cumartesi günü yaptığı açıklamada, Tahran'ın nükleer doktrinini değiştirmeye yönelik “yeni bir karar” almadığını, ancak yeni bir savaşın dayatılması hâlinde bu konunun gündeme gelebileceğini belirtti.

Rızai, tartışmayı “halkın taleplerine” verilen bir cevap olarak sundu. İranlıların, UAEA'nın denetimlerine izin verilmesine rağmen “düşmanın gelip bütün nükleer merkezlerimizi vurduğunu” düşündüğünü belirterek, halkın “Neden bu durumu sürdürmek istiyorsunuz?” diye sorduğunu ifade etti.

d
Hava saldırısının ardından Natanz nükleer tesisinin uydu görüntüsü. (Reuters)

Tartışmalar, eski İran liderinin yaklaşık yirmi yıl önce ortaya koyduğu ve nükleer silahların üretilmesini, depolanmasını ve kullanılmasını “haram” olarak nitelendirdiği fetvayla da çelişiyor. Tahran yönetimi, söz konusu görüşü Birleşmiş Milletler'e resmî bir fetva olarak sunmuştu.

Rızai, çarşamba günü yaptığı açıklamada, İran'ın zenginleştirilmiş nükleer materyallerinden “tek bir atomun bile” ülke dışına çıkarılmasına izin vermeyeceğini söyledi. Bu materyallerin nükleer enerjiyle çalışan gemi ve denizaltıların tasarımında kullanılacağını ifade etti.

Tahran yönetimi nükleer programının barışçıl amaçlar taşıdığını savunuyor. Ancak UAEA, İran'ın nükleer silaha sahip olmayan ülkeler arasında yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyum üreten tek ülke olduğunu vurguluyor. Batılı ülkeler ise İran'ın 2003 yılına kadar sistematik bir nükleer silah programı yürüttüğünü ileri sürüyor.