İranlı okurun tercihi Elif Şafak

İran’da rağbet gören Türk yazar Elif Şafak (Youtube)
İran’da rağbet gören Türk yazar Elif Şafak (Youtube)
TT

İranlı okurun tercihi Elif Şafak

İran’da rağbet gören Türk yazar Elif Şafak (Youtube)
İran’da rağbet gören Türk yazar Elif Şafak (Youtube)

İranlı okurların, özellikle de gençlerin, kendilerinde bıkkınlık uyandırmaya başlayan yeni romanlar başta olmak üzere edebî çalışmaların çoğunu bir kenara bırakarak yabancı dilden Farsça'ya tercüme edilmiş eserleri okumaya meyletmesi gerçekten de şaşırtıcı olabilir.
Okura sıkıcı gelmeye başlayan yeni romanlar, orta tabakanın yüzleştiği ve neredeyse tüketilmiş hale gelen krizlere değinirken tercüme kitaplar, okurların dünya edebiyatına açılan penceresi oluyor ve böylece okurlar, iktidarın kültürel kuşatmasını delerek evrensel kültür hareketine katılım sağlayabiliyor. Fransa’da yaşayan İranlı eleştirmen Asal Bagheri, Fransız Box dergisinin 96. sayısında yayımlanan makalesinde bu duruma işaret ederek İran’da en çok satan kitaplara ilişkin bir istatistik sunuyor. İstatistik, İran’ın en meşhur hatta rakipsiz kitap mağazası olan Kitap Şehri’nin kırk şubesinde yapılan araştırmalara dayanıyor.
Şaşırtıcı gibi görünse de en çok satanlar listesinin ilk on sırasında yedi tercüme kitap var. İlk sırayı ise oldukça yüksek bir satış yapan Aşkın Kırk Kuralı adlı romanıyla Türk Yazar Elif Şafak işgal ediyor. Fars tasavvufunun iki büyük ve köklü şahsiyeti olan (Mevlana) Celaleddin Rumi ve Şems-i Tebrizi’yi konu alan ve Fars tasavvufunu ‘basitleştirerek’ ‘avam’ dilinde bir roman derekesine (best seller/en çok satanlar) indiren bu Türk romanının İran’da bu denli rağbet görmesi ilginç olsa gerek. Şaşırtıcı olansa İranlıların bu Türk yazarın kendilerine, bu iki şahsiyetten oluşan bir roman sunarak onu modern bir Amerikan ‘sürprizi’ çerçevesine yerleştirmesini beklemeleridir. Roman, Ella Rubinstein adlı 40’lı yaşlarında Amerikalı bir kadın etrafında dönüyor. Tekdüze bir aile hayatı yaşayan bu kadın bir edebiyat kurumunda çalışıyor. İşi ise eserleri gözden geçirip görüşlerini sunmak. Bir gün, Aziz Zahara adlı birinin eserine denk gelir. Şems-i Tebrizi’nin Celaleddin Rumi’nin izinde gerçekleştirdiği yolculuğunu konu alan bu eser, kadını etkisi altına alarak hayatını değiştirir ve bir anda kendisini Şems’in öğretilerinin ya da kurallarının içinde buluverir: Hayata, özde saklı sevgiye, dinler arası diyaloga ve özgürlüğe dair felsefi ve tasavvufi bir bakış açısı sunan ‘aşkın kırk kuralı’. İran’da meşhur hale gelen bu Türkçe roman her ne kadar rağbet görse de geleneksel entelektüeller tarafından kamu vicdanında yer etmiş iki köklü Fars sembolüne yönelik bir tecavüz olarak değerlendirildi. Üstelik Elif Şafak’ın bu iki büyük mutasavvıf arasındaki ilişkileri tarif ederken haddi aştığı da belirtildi.
İran’daki en çok satanlar listesinde başka gariplikler de bulunuyor. Genç Avustralyalı yazar Steve Toltz’un (d. 1972) Bütünün Bir Parçası adlı romanının listenin üçüncü sırasına yerleşmesi ne anlama geliyor? Hele de bu roman tam bir Avustralyalı romanı iken. Romanda ailenin Jasper adındaki oğlu hapishaneye girer ve orada babası Martin, amcası Terry ve garip hayatı ile sonuçları hakkında bir roman yazar. Dünyada neredeyse tanınmayan Xavier Kreiman adlı popüler bir yazarın İnsan Basit Olmaktan Nasıl Kaçınabilir? adlı romanının listede yer almasına ne demeli peki? Ya da İngiliz gazeteci-yazar Jojo Moyes’un iki ‘romantik’ romanı Ardında Bıraktığın Kadın (Sophie’s Historia) ve Senden Önce Ben’in altıncı ve yedinci sırada yer alması? Moyes’un ilkinden daha meşhur olan Senden Önce Ben romanının filmi dahi çekildi. Romanda Liza adlı kafede çalışan bir genç kız, işini kaybeder, daha sonra tekerlekli sandalyeye mahkûm olan zengin bir gencin hizmetçisi olarak işe başlar ve ikili arasındaki ilişki fırtınalı bir aşk hikâyesine dönüşür. İki roman da romantik türde. Bir süre kendisinin (Londra) Şehir Üniversitesi’ndeki eğitim masraflarını karşılayan Independent İngilizce’de çalışan yazar Moyes, bu türde romanlar kaleme almakla tanınıyor.
Muhalif bir yazar
Listenin ikinci sırasında Almanya’ya sürgün edilen muhalif İranlı yazar Abbas Marufi’nin kaleme aldığı Ölünün Senfonisi adlı bir roman bulunuyor ki bu roman, İran’da yeni akım romanların en bilineni. 1957 doğumlu Abbas Marufi hakkında daha önce, ‘suçlu’ olarak nitelediği iktidarın uygulamalarına dair eleştirel makaleler yazmasından dolayı idam kararı alınmış ve bu karar, altı ay hapis ile yirmi kırbaç cezasına çevrilmişti. Çalışmalarının İran’da yayımlanması da yasaklandı. Şayet Alman Yazarlar Birliği olaya müdahale edip Alman yazar Günter Grass destek olmasaydı Marufi, ülkesinden ayrılıp 1996 yılında Almanya’ya gidemezdi. Yazarın romanı, geleneksel ataerkillikle çatışan Aydın adlı genç bir şair etrafında şekilleniyor. Aydın’ın kız kardeşi Ayda, kendini yakarak intihar etmenin neticesinde aldığı ağır yaraların etkisiyle ölüyor. Daha sonra bir kalp krizi geçiren baba da ölüyor. Babanın, servetinin iki oğlu Aydın ve erkek kardeşi Orhan arasında eşit bir şekilde bölüştürülmesini isteyen vasiyeti iki kardeş arasında şiddetli bir çatışma doğuruyor. Ve bu çatışma serveti ele geçirmek isteyen Orhan’ın öldürme kastıyla Aydın’ın yemeğine zehir katması ancak Aydın’ın delirmesi ile sonuçlanıyor.
Okuyucular tarafından ilgi görerek listenin sekizinci sırasına yerleşen ikinci İranlı roman, Simin Daneşver’e (1921-2012) ait olan Siyavaş’ın Yası (Arapçaya Ağıt Meydanı olarak tercüme edildi) adlı eserdir. İran çağdaş edebiyatının öncülerinden biri olarak görülen Daneşver’in adı, yazar olan eşi merhum Celal Âl Ahmed ile birlikte anılıyor. İran’daki ilk kadın romanı olarak 1969 yılında yayınlanan ve 17 dile çevrilen romanda olaylar, 40’lı yıllarda geçiyor. İran’ın bazı bölgelerine yönelik İngiliz işgalini ve salgın hastalıklar, açlık ve askerî işgalin artçı şokları ile boğuşan Şiraz kentinde İngiliz askerlerinin yerleşmesini konu edinen romanın kahramanı, zorlu koşullarda ailesini korumaya çalışan eğitimli bir kadın. Zeri adlı bu kadın, iktidarın ve işgalci güçlerin uyguladığı baskılara karşı direnişinde toprak sahibi olan kocası Yusuf’a destek oluyor.
Independent Arabia'dan Abduh Vazin'in haberine göre İranlı okurların dünyaca ünlü şu iki romanı keşfetmesi ya da yeniden keşfetmesi şaşırtıcı değil: Listenin dokuzuncu sırasında yer alan Gabriel Garcia Marquez’in Yüzyıllık Yalnızlık adlı romanı ile dördüncü sıraya yerleşen Norveçli yazar Jostein Garder’ın Sofie’nin Dünyası adlı eseri. Marquez’in romanı, çevirdiği birçok eserden ötürü okurlarca itibar edilen ünlü mütercim-yazar Bahman Ferzane tarafından 1974 yılında tercüme edildi. Ancak mütercim, bu eseri Farsçaya İspanyolcadan değil de çok iyi bildiği İtalyancadan aktardı. Marquez’in romanı, Humeyni Devrimi’nden sonra İran’da yasaklandı. 2011 yılında iktidarın rızası tarafından ‘Nobel’ ödülü alana kadar da yayınlanmasına izin verilmedi.
Bugün İran’da en çok satanlar listesinde dikkat çeken şeylerden biri belki de bu kitapların gerek konuları gerekse de genel havası bakımından birbirinden bariz bir şekilde farklılık gösterecek kadar çeşitli alanlara ait olmasıdır. Nitekim bu listede Marquez’in büyülü gerçekçiliği ile Elif Şafak’ın fantezisi, Abbas Marufi’nin trajedisi ve Jojo Moyes’un romantizmi bir araya geliyor. Ne ilginç bir buluşma!



İran’ın yeni hamlesi: Zarar verme kapasitesi ve nüfuzunun sınırları

Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)
Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)
TT

İran’ın yeni hamlesi: Zarar verme kapasitesi ve nüfuzunun sınırları

Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)
Tahran'da, 17 Kasım 2026'da hayatını kaybeden İran'ın eski dini lideri Ali Hamaney'in fotoğrafının yanından geçen bir kadın (AFP)

Elie el-Kusayfi

ABD'nin İran'a karşı savaş ile anlaşma arasında gidip gelen tutumu, Ortadoğu'da İran'ın yeni bir hamle dönemine girmesinin önünü açıyor. Bu dönemin temel özelliğini, güç unsurlarını yeniden toparlamak ve bölgesel nüfuz araçlarını devreye sokarak Washington'la yürütülen çatışma ve müzakere sürecinde elini güçlendirmek, bölge ülkelerine, özellikle de Körfez ülkelerine yeni güvenlik ve siyasi dengeler dayatmak oluşturuyor. Başka bir ifadeyle Tahran, ABD'nin kararsız tutumundan yararlanarak bölgedeki manevra alanını genişletmeye, hatta karşılık verme niteliği taşıyan bir saldırı stratejisi izlemeye çalışıyor.

İran, ABD ile anlaşma sağlanması, savaş çıkması veya mevcut gerilimin sürmesi ihtimallerini göz önünde bulundurarak bölgesel hamlelerini artırıyor.

ABD ve İsrail'deki seçimlerin sonuçları ve bunların İran'ın stratejisine sağlayabileceği hareket alanı, bu eğilimin önemini daha da artırıyor. Söz konusu sonuçların Donald Trump ve Binyamin Netanyahu'nun hesaplamalarına etkisi hem savaş hem de uzlaşma yönünde olabilir. Hatta İran dosyası, ekonomik ve deniz ablukası sürdürülürken ABD yönetiminin öncelikleri arasında askıda kalabilir.

Buna karşılık Tahran, baskılara dayanma kapasitesinin ve bölgenin birden fazla noktasında zarar verme ve baskı oluşturma araçlarını elinde tutmasının, gerek uzlaşma gerekse çatışma denkleminde kendisine ekonomik ve askeri imkânlarının ötesinde bir konum kazandırdığının farkında.

u7k
Irak'ın başkenti Bağdat'ta, 22 Eylül 2024'te Hizbullah Tugayları mensubu bir komutanın cenaze töreni (Reuters)

Bütün bunlar, ABD'nin bölgede son yılların en kapsamlı askeri yığınağını gerçekleştirdiği bir dönemde yaşanıyor. USS Roosevelt uçak gemisinin Ortadoğu'ya ulaşmasıyla bölgede bulunan iki uçak gemisine bir yenisi daha katıldı. Bu geminin bölgeden ayrılacak başka bir uçak gemisinin yerini almak üzere gönderildiği ihtimali bir kenara bırakılırsa, söz konusu konuşlandırmanın 19'unda yapılması beklenen Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin arasındaki üçlü zirveyle bağlantılı olma ihtimali göz ardı edilemez. Özellikle nükleer silahların sınırlandırılması ve İran'la savaş konularının zirvenin gündeminde yer alabileceği değerlendiriliyor.

Dolayısıyla ABD'nin askeri yığınağı iki paralel mesaj veriyor: ABD, İsrail ve İran arasında yeni bir çatışma turu ihtimalinin yükselmesi ve Washington'ın askeri gücünü hem Tahran karşısında hem de Çin ve Rusya'yla ilişkilerinde müzakere kozlarını güçlendirmek için kullanması. Moskova ve Pekin, bölgede daha fazla istikrarsızlığa ve İran rejiminin zayıflamasına yol açarak mevcut bölgesel ve uluslararası dengeleri bozabilecek bir tırmanışın önlenmesini istiyor.

Şarku’l Avsat’ın Al Majalla’dan aktardığı analize göre Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden harekete geçirme fırsatı sunduğunu düşünüyor.

Bu denklem, Washington ve Tel Aviv'deki iç siyasi hesaplarla da iç içe geçiyor. ABD seçimlerinin sonuçları, Demokratlara Trump üzerinde daha fazla baskı kurma imkânı sağlayabilir. Bu durum, önümüzdeki ayları Trump açısından dış politika dosyalarında daha serbest hareket edebileceği bir döneme dönüştürebilir. Öte yandan seçim yenilgisi, Trump'ı siyasi imajını yeniden güçlendirme ve stratejik başarılar elde edebildiğini gösterme zorunluluğuyla karşı karşıya bırakıyor.

İsrail'de ise Netanyahu, seçim sonuçları ve rakibi Gadi Eisenkot'un başbakanlığında yeni bir hükümet kurulması ihtimali nedeniyle hesaplarını yeniden yapmak zorunda olduğu bir geçiş dönemiyle karşı karşıya. Trump'ın siyasi bir başarı elde etme ihtiyacı ile Netanyahu'nun İsrail'deki dengeleri değiştirme ve iktidardaki konumunu sağlamlaştırma arzusunun kesişmesi, İran'a karşı gerilimin tırmandırılması için ilave bir alan oluşturabilir.

Buna karşılık Tahran, ABD'nin askeri baskı ile müzakere arasında gidip gelmesinin kendisine bölgedeki nüfuzunu yeniden canlandırma fırsatı sunduğuna güveniyor. İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf da ülkesinin "ne savaş ne barış" durumunda kalmayacağını belirterek bu yaklaşımı dile getirdi. Bu açıklama, Tahran'ın ABD ve İsrail'e karşı doğrudan bir saldırıya girişmese bile bölgedeki başlıca nüfuz alanlarında harekete geçmeye hazır olduğu şeklinde yorumlanabilir.

İran'ın bugün sahip olduğu gücün temelinde, ekonomik ve deniz ablukasına, askeri baskılara rağmen bölge ülkelerinin güvenlik ve ekonomik çıkarlarına zarar verme ve bunları sekteye uğratma kapasitesini koruması yatıyor. Bu kapasite Tahran'a manevra alanı sağlarken, bölgesel nüfuz ağını korumakta ya da yeniden harekete geçirmekte neden ısrar ettiğini de açıklıyor.

Irak ve Yemen, İran'ın bölgesel nüfuzunu yeniden harekete geçirme stratejisinde en önemli iki cephe olarak öne çıkıyor.

Irak'ta Ali Zeydi hükümeti, silahları devletin denetimi altına alma ve İran'la bağlantılı silahlı gruplar üzerinde devlet otoritesini tesis etme konusunda zorlu bir sınavla karşı karşıya. Curf es-Sahr krizi bu açmazın somut örneklerinden biri. Hizbullah Tugayları, bölgeden ve silahlarından hiçbir baskı karşısında vazgeçmeyeceklerini açıklarken Zeydi, bölgenin kuşatılması, kontrol altına alınmasına yönelik planların tamamlanması ve bölgeye girilmesi ihtimaline karşı askeri hazırlık yapılması talimatını verdi.

Bu gelişmeler, Başbakanın Koordinasyon Çerçevesi liderlerine, hükümet güçleri bölgeye girmeden önce silahlı grupları çekilmeye ikna etmeleri için süre verdiğine ilişkin haberlerin ardından yaşandı.

Bu karşı karşıya geliş, Irak devletinin son yıllarda siyasi, askeri ve ekonomik nüfuzlarını devlet kurumlarının önüne geçebilecek ölçüde artıran silahlı güçleri denetim altına alma kapasitesinin sınırlarını ortaya koyuyor. İran'ın Irak'taki varlığını yeniden güçlendirmeye yönelik herhangi bir girişimi de Irak hükümeti ve Körfez ülkeleri üzerinde baskı kurmak için hazır durumda bulunan bu grupları devreye sokabilir. Ayrıca Irak toprakları, Suriye'ye yönelik tehditlerin genişletilmesi amacıyla kullanılabilir.

Böylece Irak, bölgesel güç dengelerinin temel halkalarından biri haline geliyor. Zeydi'nin silahlı grupları kontrol altına alma kapasitesi, yalnızca Irak devleti ile ülke topraklarındaki İran nüfuzu arasındaki ilişkinin geleceği açısından değil, İran'ın genel olarak bölgedeki nüfuzunun geleceği ve uluslararası ve bölgesel güçlerin bu nüfuzu sınırlandırma konusundaki kararlılığı ve kapasitesi açısından da belirleyici bir sınav niteliği taşıyor.

Yemen ise İran'ın Körfez ülkeleri, özellikle de Suudi Arabistan üzerinde baskı kurmak için kullandığı en önemli kozlardan biri olmayı sürdürüyor. Tahran, Husiler aracılığıyla bölgedeki deniz ulaşımını, deniz koridorlarının güvenliğini ve kritik tesisleri tehdit edebilecek imkânlara sahip.

Bu rolün yeniden canlandırılması, bir yandan Tahran'la istikrarlı bir denge kurmaya, diğer yandan kaynaklarını tüketebilecek ve ekonomik kalkınma önceliklerini aksatabilecek açık bir çatışmadan kaçınmaya çalışan Körfez ülkelerini yeniden karmaşık bir güvenlik denklemiyle karşı karşıya bırakabilir.

Bütün bu nedenlerle Irak ve Yemen, İran'ın askeri ve siyasi nüfuzunu Arap komşuları üzerinde baskı kurabileceği kozlara dönüştürme kapasitesinin sınanacağı iki temel alan olarak öne çıkıyor.

Bu gelişmeler, İran'ın Suriye'deki nüfuzunu yeniden canlandırmaya ya da en azından Şam'daki yeni yönetim üzerinde baskı kurmaya çalışıp çalışmayacağı sorusunu da gündeme getiriyor. Tahran, bunun için geçmiş yıllarda Lübnan ve Suriye'deki varlığını pekiştirmek amacıyla kullandığı araçları yeniden devreye sokabilir.

Lübnan'da Hizbullah'la bağlantılı patlayıcı, silah ve hücrelerin ortaya çıkarılması ile Lübnan-Suriye sınırından uyuşturucu kaçakçılığı yapılması gibi farklı güvenlik göstergelerinin yakından takip edilmesi gerekiyor. Suriye makamları, Humus petrol rafinerisini hedef almayı planlamakla suçladıkları bir hücrenin Hizbullah'la bağlantılı olduğunu öne sürerken, örgüt söz konusu hücreyle ilişkisini reddetti.

Bu göstergeler, İran'ın Irak'taki nüfuzunun Suriye üzerindeki olası yansımaları nedeniyle daha da önem kazanıyor. Tahran'a yakın Iraklı milisler, özellikle sınırların kırılganlığı ve silah ile militan hareketliliğinin denetlenmesindeki güçlükler nedeniyle Suriye yönetimi açısından başlıca güvenlik tehditlerinden birini oluşturuyor.

Şam şu ana kadar bu tehdidi kontrol altına almayı başaramadı. Dolayısıyla İran'ın Irak'ta yeniden güç kazanması, silahlı grupların harekete geçirilmesi ya da kaçakçılık, ikmal ve iletişim ağlarının yeniden kurulması yoluyla Suriye'de doğrudan sonuçlar doğurabilir.

Lübnan'da İran nüfuzunun yeniden güçlenmesi ise Hizbullah'ın askeri kapasitesinin ve örgütsel ağlarının bir bölümünü yeniden tesis edebilmesine, ayrıca Tahran'ın bölgesel hesaplarında Lübnan sahasını yeniden kullanmaya ne ölçüde hazır olduğuna ve bunun bedelini ödemeyi göze alıp almayacağına bağlı.

Kalibaf'ın Lübnan Meclis Başkanı Nebih Berri'ye Tahran açısından Lübnan dosyasının önemini bir kez daha vurguladığı doğru. Ancak son savaşın tecrübesi, İran'ın Hizbullah'ın Güney Lübnan'daki kazanımlarını savunmak için öngörülemeyen bedeller ödemeye hazır olmadığını gösterdi.

Ayrıca Hizbullah'ın Lübnan'ın iç siyasi dengelerinde ve bölgesel denklemde eski konumunu yeniden kazanabilmesi, ülkedeki iç siyasi gelişmelerin yanı sıra savaşın ortaya çıkardığı yeni bölgesel koşullara da bağlı. Bu koşullar arasında İran, ABD ve İsrail arasındaki uzlaşma ve tırmanma eğilimleri de bulunuyor.

Ancak burada özellikle dikkate alınması gereken husus, Irak, Suriye ve Lübnan'da mezhep temelli iç çatışmaların yeniden alevlenmesi ve bu çatışmaların birbirini beslemesi ihtimalinin ciddi boyutlara ulaşması. Böyle bir senaryoda Suriye, bir tarafta Hizbullah'ın, diğer tarafta Iraklı silahlı grupların hareketliliği arasında temel çatışma alanı haline gelebilir.

İsrail'in Filistin politikası ve yeni hükümetin yönelimi de bölgesel dengelerin geleceğini belirleyecek.

İsrail'deki son seçimlerin ardından İsrail-Filistin ilişkilerinin geleceği ve kurulacak yeni hükümetin niteliği de öne çıkan başlıklardan biri. Temel soru, İsrail'in Filistinlilerle çatışmayı kısmen kontrol altına alarak daha geniş siyasi ve bölgesel düzenlemelere alan açıp açmayacağı ya da Netanyahu'nun yerleşimci politikalarını sürdürme ve Filistinlilere herhangi bir önemli taviz vermeme yaklaşımını devam ettirip ettirmeyeceği.

Bu noktada İsrail'de son dönemde yürütülen bir tartışmaya dönmek gerekiyor. Bu tartışmaya göre İzak Rabin, Filistinlilerle barış sürecinde ilerleme sağlanmasının İsrail'in bölgesel konumunu güçlendirmek ve İran'a karşı stratejik üstünlük elde etmek açısından temel bir unsur olduğunu anlamıştı. Filistin meselesinde sağlanacak bir uzlaşma, İran tehdidine karşı geniş bir bölgesel cephe oluşturulmasına da yardımcı olabilirdi.

İsrail açısından bugün gündemdeki soru ise Eisenkot'un bu yaklaşımı benimseyip benimsemeyeceği. Böyle bir tercih, bölgedeki tüm dengeleri yeniden şekillendirebilir. Aksi durumda İsrail, önce İran'ı hedef alan Netanyahu çizgisinde kalmayı sürdürebilir.

Bu çerçevede, son İsrail seçimlerinin de ortaya koyduğu üzere, 1948 Araplarının siyasi ve toplumsal alandaki varlığının giderek güçlenmesi de yeni bir dinamik olarak öne çıkıyor. İsrail'in stratejik tercihleri üzerinde etkili olma imkânları sınırlı olsa da bu kesimin siyasi ve toplumsal baskı oluşturma kapasitesi yeni bir alan açıyor. Özellikle Filistin meselesinde uzlaşmanın, bölgenin istikrarını sağlamak ve siyasi-güvenlik dengelerini yeniden oluşturmak için temel bir giriş noktası olarak yeniden değerlendirilmesi arayışında bu dinamiğin incelenmesi gerekiyor.

Ancak asıl sorun, İran'ın bölgenin geleceğine ilişkin yaklaşımında yatıyor. ABD'nin bölgedeki askeri varlığını azaltması, orta ve uzun vadede kalıcı bir politikaya dönüşürse, İran'ın tarihsel taleplerinden biri olan yeni bölgesel düzenlemelerin önünü açabilir. Körfez ülkeleri de Tahran'la gerilimin azaltılmasına ve karşılıklı güvenlik çıkarlarına saygı gösterilmesine dayalı bir denge oluşturmak için istekli olduklarını ortaya koydu.

Buna karşın İran'ın tutumu, Tahran yönetiminin bölgesel güç unsurlarını bir araya getirerek kendi şartlarını dayatmayı tercih ettiğine işaret ediyor. İran, nüfuzunu açık biçimde sınırlandıracak bir uzlaşmaya yönelmek yerine Irak, Yemen ve Lübnan'daki baskı araçlarını elinde tutmayı, Suriye'de ise bu araçları yeniden devreye sokma imkânını korumayı tercih ediyor.

sxdefrgthy
Hizbullah destekçileri, 11 Kasım 2026'da Beyrut'un güney banliyösünde düzenlenen yıllık Şehitler Günü anma törenine katılırken (AFP)

İran'da karar alma merkezlerinin, dış nüfuzu rejimin varlığının ve konumunun güvencesi olarak gören, daha sertlik yanlısı yeni bir Devrim Muhafızları nesline geçmesiyle bu yaklaşım daha da güçlenebilir.

Bu tercihin tehlikesi, İran'ın ABD ile yürüttüğü çatışmayı zaman zaman İsrail'e, çoğu zaman ise Körfez ülkelerine yöneltmesinden kaynaklanıyor. Bu durum bölgesel uzlaşmayı daha karmaşık hale getirirken Arap ülkelerinin güvenlik yükünü de artırıyor.

Büyük bir güç olan ABD, Vietnam, Afganistan ve Irak örneklerinde görüldüğü gibi, askeri açıdan uzak coğrafyalarda aldığı darbeleri ve yaşadığı başarısızlıkları, uluslararası gücünde mutlaka köklü bir gerileme yaşanmadan göğüsleyebiliyor. Bölge ülkeleri, özellikle de Körfez ülkeleri ise her türlü tırmanışın sonuçlarını doğrudan üstleniyor ve bunun güvenlik ile ekonomi üzerindeki etkileriyle uzun yıllar boyunca mücadele etmek zorunda kalıyor.

Maliyetleri karşılama kapasitesindeki bu eşitsizlik, İran'a zarar verme ve baskı kurma alanı sağlıyor. Ancak aynı zamanda Tahran'ı, sahip olduğu nüfuzu uzun vadede bölgesel konumunu ve bölge ülkeleriyle ilişkilerini güçlendirecek bir siyasi istikrara dönüştürme sınavıyla da karşı karşıya bırakıyor.

Bu nedenle Ortadoğu'yu son derece karmaşık bir dönem bekliyor. Savaş, uzlaşma ve nüfuz haritalarının yeniden çizilmesi ihtimalleri iç içe geçmiş durumda. İran'ın yeni hamlesi, ABD'nin bölgedeki rolünün gerilemesiyle ortaya çıkabilecek boşluğu doldurma, son üç yılda uğradığı kayıpları telafi etme ya da Washington'la müzakerelerde elini güçlendirme girişimi olabilir.

Ancak önümüzdeki dönemin yönünü belirleyecek temel soru, Tahran'ın güç unsurlarını ve baskı araçlarını bir araya getirme politikasından vazgeçerek, ülkelerin birbirlerinin sınırları içindeki çıkarlarını karşılıklı olarak tanıdığı, tahakküm ve yayılmacı nüfuz dayatmalarına dayanmayan bölgesel dengeler kurmaya ne ölçüde hazır olduğudur.

Ortadoğu'nun istikrarı, İran'ın nüfuzunun kontrol altına alınabilmesine bağlı kalmayı sürdürecek. Bunun yanı sıra ABD'nin İsrail'i Filistinlilere yönelik dışlayıcı politikasından ve Lübnan ile Suriye'deki yayılmacı projelerinden vazgeçmeye zorlayacak baskıyı uygulama kapasitesi ve isteği de belirleyici olacak.

İran'ın zarar verme kapasitesi ile yeni bir bölgesel düzen dayatma gücünün sınırları, İsrail'in Filistinlilerle uzlaşmayı kabul edip etmeyeceği ya da onlara, Suriye'ye ve Lübnan'a yönelik aşırı sağcı politikalarını sürdürüp sürdürmeyeceği, önümüzdeki onlarca yıl boyunca Ortadoğu'da savaş ve barışın sınırlarını belirleyecek. Bölge, yaklaşık bir asırdır süren savaşların ardından yeni bir dönemin eşiğinde bulunuyor.


Bahreyn, İran kaynaklı saldırıları önledi; gerilimin düşürülmesi için diplomatik temaslar sürüyor

Bahreyn, İran kaynaklı saldırıları önledi; gerilimin düşürülmesi için diplomatik temaslar sürüyor
TT

Bahreyn, İran kaynaklı saldırıları önledi; gerilimin düşürülmesi için diplomatik temaslar sürüyor

Bahreyn, İran kaynaklı saldırıları önledi; gerilimin düşürülmesi için diplomatik temaslar sürüyor

Bahreyn Savunma Kuvvetleri Genel Komutanlığı, hava savunma sistemlerinin ülkeyi hedef alan çok sayıda İran kaynaklı hava saldırısını hedeflerine ulaşmadan engellediğini ve imha ettiğini açıkladı.

Açıklamada, silahlı kuvvetlerin her türlü saldırıya karşı koymaya hazır olduğu belirtildi. İran Devrim Muhafızları Ordusu ise Bahreyn'deki ABD'ye ait bir radar sistemini insansız hava araçlarıyla hedef aldığını duyurdu.

Diplomatik temaslar kapsamında Umman ve İran, deniz koridorlarının güvenliği, uluslararası deniz ulaşımı ve ticaretin kesintisiz sürdürülmesi ile gerilimin düşürülmesine yönelik adımları ele aldı.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi'nin Umman'a gerçekleştirdiği ziyaret sırasında yapılan görüşmelerde, diyalog ve müzakere sürecinin yeniden canlandırılması da gündeme geldi. Temaslar, Washington ile Tahran arasındaki gerilimin sürdüğü ve savaşı sona erdirmeye yönelik girişimlerin sonuçsuz kaldığı bir dönemde gerçekleşti.

Öte yandan Hürmüz Boğazı'nda deniz trafiğindeki aksamalar artıyor. İran Deniz Kuvvetleri, boğaz yakınlarında deniz mayınına çarpan bir petrol tankerinin hasar gördüğünü bildirdi. Böylece son 24 saatte zarar gören tanker sayısı 4'e yükseldi.

İngiltere Deniz Ticaret Operasyonları Kurumu da bir tankerin saldırıya uğradığını, makine dairesinde çıkan yangın nedeniyle geminin manevra kabiliyetini kaybettiğini duyurdu. Mürettebatın kurtarıldığı belirtildi.

Tahran'ın boğazdaki deniz ulaşımını aksatmaya yönelik adımları sürerken Washington da İran limanlarına deniz ablukası uyguluyor. Umman ise deniz ulaşımının güvenliği konusundaki anlaşmazlığın sürdüğü ve savaşı sona erdirmeye yönelik müzakerelerde ilerleme sağlanamadığı bir ortamda diplomatik girişimlerini yoğunlaştırıyor.


Katar'dan İran-ABD hattında arabuluculuk girişimi: Tarafların uzlaşması için temaslar sürüyor

Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Macid el-Ensari (Katar Haber Ajansı - QNA)
Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Macid el-Ensari (Katar Haber Ajansı - QNA)
TT

Katar'dan İran-ABD hattında arabuluculuk girişimi: Tarafların uzlaşması için temaslar sürüyor

Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Macid el-Ensari (Katar Haber Ajansı - QNA)
Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Macid el-Ensari (Katar Haber Ajansı - QNA)

Katar, ABD ile İran arasındaki krizin çözümüne yönelik arabuluculuk çabaları kapsamında salı günü İran tarafıyla bir görüşme gerçekleştirdi. Doha yönetimi, tarafların masadaki öneriler konusunda görüşlerini yakınlaştırmayı amaçlayan girişimlerin sürdüğünü belirtirken, bölgedeki gerilimin tırmanmasının arabuluculuk çabalarını zorlaştıracağı uyarısında bulundu.

Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü ve Başbakanlık Danışmanı Macid el-Ensari, haftalık basın bilgilendirme toplantısında yaptığı açıklamada, İran tarafıyla salı günü yapılması planlanan görüşmenin son günlerde gerçekleştirilen temasların devamı niteliğinde olduğunu söyledi.

Görüşmelerde masadaki önerilerin ele alındığını ve tarafların tutumları arasındaki farklılıkların giderilmesi için yollar arandığını belirten Ensari, girişimlerin temel amacının tarafların görüşlerini birbirine yakınlaştırmak ve aralarındaki görüş ayrılıklarını azaltmak olduğunu ifade etti.

Bölgede, özellikle Hürmüz Boğazı'nda yaşanan gerilim ve Bahreyn'deki tırmanışa dikkati çeken Ensari, arabuluculuk çabalarının sürdüğünü ancak olası bir tırmanışın diplomatik girişimleri olumsuz etkileyeceğini kaydetti.

Ensari, "Bölgede yaşanacak herhangi bir tırmanış, arabuluculuk çabalarını şüphesiz daha da zorlaştıracaktır." dedi.

Tüm taraflara itidal çağrısında bulunan Ensari, diplomatik süreci sekteye uğratabilecek adımlardan kaçınılmasını istedi.

'Ne savaş ne barış' durumu

Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ensari, krizin çözüme kavuşturulamadan devam etmesinin ekonomik ve güvenlik alanlarında doğurabileceği sonuçlara dikkati çekerek mevcut belirsizliğin hiçbir tarafın çıkarına olmadığını vurguladı.

Ensari, "Bu durumdan yarar sağlayan hiçbir taraf yok. Aksine, söz konusu durum yalnızca bölge ekonomilerini ve Körfez'in güvenliğini etkilemekle kalmıyor, küresel enerji piyasalarının istikrarını, küresel gıda güvenliğini ve uluslararası barış ile güvenliği de doğrudan ve ciddi biçimde etkiliyor." ifadelerini kullandı.

Mevcut çıkmazın sürmesinin ve sürecin durgunluğa girmesinin kimsenin çıkarına olmadığını belirten Ensari, diplomatik çabaların ilerleme kaydedememesinin beraberinde getirdiği risklere işaret etti.

Ensari'nin açıklamaları, Körfez'in güvenliği ve Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğinin enerji tedariki ve uluslararası ticaretle doğrudan bağlantılı olduğu bir dönemde, bölgesel gerilimin düşürülmesine yönelik diplomatik girişimlerin önem kazandığı süreçte geldi.

Katar-Türkiye savunma işbirliği

Katar ile Türkiye arasındaki askeri işbirliğine ilişkin soruları da yanıtlayan Ensari, Doha'da imzalanan ortak savunma anlaşması ile Bedir Anlaşması'nın Katar'ın savunma kapasitesini güçlendirme ve bölgesel tehditlere karşı güvenlik ortaklıklarını genişletme çabalarının bir parçası olduğunu söyledi.

Katar ile Türkiye arasındaki stratejik ilişkilerin "iki ülkenin ortak kaderi ve ulusal güvenliği" temelinde şekillendiğini belirten Ensari, iki ülkenin ulusal ve bölgesel güvenliği ilgilendiren tehditler karşısında benzer tutumlar sergilediğini ifade etti.

Bölge ülkelerinin, Katar'ın da aralarında bulunduğu şekilde, "ortak savunma esasına dayalı yeni bir bölgesel güvenlik sistemi oluşturmak" için çalıştığını kaydeden Ensari, özellikle savunma sanayisi ve güvenlik ihtiyaçlarının karşılanması alanlarında askeri işbirliğinin geliştirilmesinin önemini vurguladı.

Bu yaklaşımın Körfez ülkeleri arasındaki savunma işbirliği ve bölgesel güvenlik ortaklıklarıyla bağlantılı olduğunu belirten Ensari, Doha'nın imzaladığı anlaşmaların istikrarın güçlendirilmesi ve ortak tehditlerle mücadele çerçevesinde değerlendirildiğini söyledi.

Ensari, Körfez Savunma Konseyi aracılığıyla yürütülen işbirliğinin yanı sıra bölgesel anlaşma ve ortaklıkların da "istikrarın pekiştirilmesi ve zorluklarla mücadele için birlikte hareket edilmesi" amacı taşıdığını dile getirdi.

Böylece Doha yönetimi, ABD-İran krizinin çözümüne yönelik diplomatik girişimlerle bölgesel savunma işbirliğinin geliştirilmesini birlikte yürüttüğü bir yaklaşım izlediğini ortaya koydu.

Gazze ve Batı Şeria

Filistin meselesine de değinen Katar Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Ensari, İsrail'i Gazze Şeridi'ndeki ateşkes anlaşmasını ihlal etmeyi sürdürmekle ve Batı Şeria'daki askeri operasyonlarını yoğunlaştırmakla suçladı. Ensari, bu uygulamaların bölgesel güvenlik ve istikrar açısından sonuçları olacağı uyarısında bulundu.

Katar'ın Gazze'deki savaşın başladığı ilk günden itibaren Filistinlileri ve bölge halklarını daha fazla tırmanıştan koruyacak bir ateşkes sağlanması için çalıştığını belirten Ensari, sahadaki gelişmelerin saldırıların sürmesi ve insani yardımların ulaştırılmasının engellenmesi yönünde ilerlediğini söyledi.

Ensari, "Bugün yardımlar bölgeye girmiyor, saldırılar devam ediyor. İsrail'in sahadaki varlığı değişmedi, aksine artıyor." ifadelerini kullandı.

Batı Şeria'daki gelişmelerden de endişe duyduklarını belirten Ensari, bölgede yaşanan tırmanışın, "mevcut durumun onlarca yıldır görülmemiş biçimde değiştirilmesi anlamına geldiğini" ifade etti.

Ensari, İsrail'in Lübnan'ın güneyindeki operasyonlarını, köyleri ve altyapıyı hedef almasını da eleştirerek Gazze, Batı Şeria ve Lübnan'daki tırmanışın bölge halklarının çıkarına olmadığını vurguladı.

Bölgedeki gelişmelerden siyasi çıkar elde etmek isteyenler dışında hiçbir tarafın yaşanan tırmanıştan fayda sağlamadığını belirten Ensari, "Bölgede yaşanan tüm bu tırmanıştan yalnızca siyasi kazanım elde etmek isteyenler yarar sağlıyor. Bölgesel barış ve güvenlik açısından bakıldığında, bugün bölgede hiçbir halk bu uygulamalardan fayda görmüyor." dedi.

Doha'nın İsrail'e taahhütlerini yerine getirmesi için baskı yapılması amacıyla uluslararası ortaklarıyla çalışmayı sürdürdüğünü belirten Ensari, Gazze'deki ateşkes anlaşmasının uygulanmasına yönelik arabuluculuk girişimlerinin de devam ettiğini kaydetti.

Ensari, İsrail'in anlaşmayı "her gün ihlal ettiğini" savunarak Katar'ın Gazze'de ateşkesi sağlayan anlaşmanın "tam ve kapsamlı biçimde uygulanması" için çabalarını sürdüreceğini vurguladı.