Abir Esber’in kahramanları serbest düşüşte

Romanın kapağı (Independent Arabia)
Romanın kapağı (Independent Arabia)
TT

Abir Esber’in kahramanları serbest düşüşte

Romanın kapağı (Independent Arabia)
Romanın kapağı (Independent Arabia)

Katya el-Tavil
Suriyeli yazar ve yönetmen Abir Esber’in Dar-ul Hachette- Novel’den çıkan “Sukut Hurra” (Serbest Düşüş) adlı romanını okuyanlar, Fransız yazar Albert Camus’un Düşüş (Chute Libre) adlı romanından esinlenildiğine tanık oluyor. Kitapta, bir babanın ve bir annenin “düşüşü”, katillerin ve çatışma taraflarının pençeleri arasındaki Şam’ın düşüşü ve nihayetinde de duygusal, ahlaki, ekonomik ve coğrafi açıdan anlatıcının “düşüşü” yer alıyor.
Romanda, gerçek kahramanlardan bahsetmek mümkün değil. Genel olarak kahraman olması gereken Yasmina Halil Dağer; 40 yaşında, boşanmış, sevmeyi öğrendiği ve ardından ona yabancılaştığını hissettiği babasıyla birlikte yaşayan bir kadın olarak anlatılıyor. Avrupalı bir yakınıyla seyahat ederek, henüz 10 yaşındayken kendisini terk eden annesi hakkında yeterince bilgi sahibi olmayan Yasmina, Avrupalı bir yakınıyla seyahat ederek hayatında yalnızca “kaçış sanatını” öğrenmiş bir kadın. Aşktan, sorumluluklardan, çalışmaktan, hayata bağlanmaktan ve hatta aşık olduğu Şam şehrinden bile kaçan bir kadını simgeliyor. Her şeyden kaçıyor ve kaçış yolunda yanında olan sevdiğine ihanet ediyor. Onu istihbarat servisinin eline düşürüyor, cezaevine girmesine ve işkence görmesine neden oluyor. Yasmina, durumunun tamamen farkında olduğunu belirtirken, kendisini: “Sevdiği adamın kabilesindeki küçük Yasmina… Onlar seni büyütürken, sana rüzgârı taklit etmeyi, ağaçları bırakmayı, ayrılığı ikinci bir deri olarak giyinmeyi ve anılardan kurtulmayı öğrettiler” sözleriyle özetliyor. (Sy 50)
Özgür bir kişilik
Yasmina, her açıdan “düşüş” yaşaması dolayısıyla acı çeken bir kadın. Öncelikle coğrafi açıdan hiçbir yere mensup değil. Şehirler arasında dolaşıyor, kendine bir ev bulamıyor ve Şam’daki ailesinden miras kalan tek evi de alacağı parayla geçimini sağlamak için satmaya çalışıyor. Suriyeli Yasmina, Şam, Beyrut, Dubai ve Montreal şehirlerini dolaşıyor, ancak hiçbir yerde kendisini güvende hissedemiyor. Kaçmaktan ve düşmekten geri durmuyor.
Kahraman ayrıca, ahlaki açıdan da bir düşüşe tanık oluyor. Hikâyesine babasını öldürerek başlayan 40 yaşlarındaki bu kadın, bir kadının hayatta kalmak ve istediğini elde etmek için her türlü suçu işleyebileceğini gösteriyor. Yasmina, sevgilisine ihanet ediyor, onu yetkililere teslim ediyor ve Suriye hapishanelerinde çürümeye terk ediyor. Çevresindekilerle eğlenirken, Dubai’deki bir otelde çalışan basit bir Filipinli hizmetçiyle tanışıyor, daha sonra ise onu da kaderine terk ediyor. Yasmina, kitapta tüm ahlaki ve insani değerlerden mahrum ve ihanetle açgözlülüğün tam ortasına düşmüş durumda.
Bu düşüşün zirve noktasını ise son satırdaki psikolojik alıntılar yansıtıyor. Başından beri işlerin daha kötüye gittiğini hisseden okuyucuya “trajik bir çöküş” dayatılıyor. Kitapta, sanki ilk satırdan son satıra kadar kaçınılmaz bir son var. Kitapta “düşüş” sanki kaçınılmaz ve tüm karakterler için yazılmış bir kader.
Üslupta çelişkiler
Okuyucu, Esber’in romanını okurken, anlatılanın tamamen tutarsız olduğunu hissedebilir. Hikaye ilginç, heyecan verici ve okuyucuda okuma isteği uyandırıyor. Ancak hikâye aynı zamanda öfke verici ve bir aşamadan sonra yazar, okuyucusuna karakterler hakkında yeni bilgiler vermeyi bırakıyor. Bu durumda anlatı, bazen okuyucunun önceki sayfalardan bildiği şeylerin gereksiz ve yararsız tekrarlarını içeriyor. Bazen de özellikle Şam, Suriye veya Beyrut’ta geçen sayfalarda ayrıntılara girildiğinde, olayların gelişimiyle ilgisi olmayan güzel ama aşırı duyguya yer veriliyor.
Yazarın kitapta yaptığı bir diğer hata ise karakterlerini tam olarak yansıtamaması. Özellikle coğrafi ve yaşantı açısından bir dereceye kadar karakter hakkında bilgi verilse de bazı karakterler, okuyucu tarafından yeterinde anlaşılamıyor. Baba, sevgili ve akraba karakterleri bulanık kalırken, yalnızca anne karakteri yer yer anlaşılır şekilde aktarılmış. Yazar, kitap boyunca her ne kadar kahramanın Yasmina’yı büyüten, ona karakterinin oluşmasında katkı sağlayan ‘erkekler’ olduğunu belirtse de romanda iyi bir erkek karakter geliştirememiş.
Yazarın ve yayınevinin kasıtlı olmadan düştüğü bir tuzağa da dikkat edilmeli. Zira romanın başında yazarın babasının 13 Ağustos 2012 Çarşamba günü öldüğü (sy 8) belirtilirken, gerçekte ise 13 Ağustos 2012 tarihi, pazartesi gününe denk geliyor. Bu durum ise dikkat edilmesi gereken bir hata.
Romandaki bu hatalara rağmen okuyucu, anlatımda güzel bir üslubun kullanıldığına tanık oluyor. Zamirlerin kullanımı, metin bağlamında, özellikle de kişileri ele alırken farklılık gösteriyor. Bu farklılık ise, metne bir hareketlilik ve çekicilik sağlıyor. Bir bölümde ise Yasmina, babasının yokluğunda onunla konuşuyor, onun anılarından alıntılar yapıyor.
“Serbest Düşüş” romanıyla Abir Esber, okuyucusunu yirminci yüzyılın sonlarından günümüzdeki Şam sokaklarına taşıyor. Onları, bu dönemlerin dikkat çekici politik ve toplumsal değişimlerine tanık ediyor. Okuyucu ve karakterleri Hafız Esed günlerindeki Şam’dan Beşşar Esed günlerindeki Şam’a ve olaylara tanık oluyor. Roman, okuyucularını Şam sokaklarına ve Yasmina’nın “serbest düşüşünün” tam ortasına bırakıyor.



“Acımasız Kadınlar”: Edebiyat tarihinin unuttuğu kadın yazarlar

Aphra Behn
Aphra Behn
TT

“Acımasız Kadınlar”: Edebiyat tarihinin unuttuğu kadın yazarlar

Aphra Behn
Aphra Behn

İngiliz kadın edebiyatı yalnızca Jane Austen ve Brontë kardeşlerden ibaret değil. Yağmurlu bir kır evinin penceresinden dışarıyı izleyen, evlilik ya da miras konusunda verilecek kararı bekleyen İngiliz kadını klişesinin ötesinde, cesaretleri ve sıra dışı zekâlarıyla öne çıkan çok sayıda kadın yazar bulunuyor. Aşk, evlilik, para, iktidar, aile, kölelik ve kimlik gibi konuları kaleme alan bu yazarlar, edebiyat tarihinin hafızasından silindi ya da tarihin kıyısına itildi.

Yazar ve araştırmacı Constance Gane, yeni kitabı “Ladies impitoyables” (Acımasız Kadınlar) ile İngiliz kadın edebiyatına farklı bir perspektiften yaklaşıyor. Le Cherche Midi Yayınevi tarafından yayımlanan kitapta amaç, edebiyat dünyasının büyük isimlerinin önemini inkâr etmek değil, roman sanatında öncü olmalarına rağmen okul müfredatlarında ve popüler edebiyat listelerinde kendilerine yeterince yer bulamayan kadın yazarları yeniden gündeme taşımak.

dcfrgthy
Constance Gane'nin “Acımasız Kadınlar” adlı kitabının kapağı

Kitap, kırsal bölgelerde yalnızlık içinde yaşamış kadınların romantik bir portresini sunmuyor. Downton Abbey ve Bridgerton gibi dizilerin yaygınlaştırdığı İngiliz evi imgesini yeniden üretmekle de yetinmiyor. Aksine, aşkın bir hapishaneye dönüştüğü, evliliğin ekonomik ve siyasi bir kuruma dönüştüğü, aile duvarlarının ardında ise tahakküm, ikiyüzlülük ve intikam ilişkilerinin gizlendiği dünyaları kaleme alan kadınların hikâyelerini ortaya koyuyor.

Bu yazarları Jane Austen ve Brontë kardeşler gibi dünya çapında edebiyat simgelerine dönüşen klasiklerden ayıran yalnızca daha az tanınmaları değil. Çoğu, eserlerinde daha sert bir üslup benimsemiş ve toplumsal kurallara daha az boyun eğmişti. Romanları her zaman evlilikle sonuçlanan aşk hikâyelerini ya da romantik trajedileri anlatmıyordu. Bunun yerine güç ilişkilerini, kimliğin nasıl inşa edildiğini ve kendi hayatının sahibi olmaya çalışan kadınların ödediği bedelleri sorguluyordu.

Onların edebiyattaki yenilikçi yönü de burada ortaya çıkıyor. Bu kadınlar, kadın sorunlarını dünyanın geri kalanından ayrı ele almak yerine, başkalarının göremediği ayrıntıları fark eden kadınların gözünden bütün dünyayı anlatıyordu.

xcvfghyd
George Eliot

Bu edebi yolculuk, eş ya da kız evlat rolüne veya sessiz kadın imgesine hapsolmayı reddeden Aphra Behn ile başlıyor. Kadınların evlilik, sınıf ve aileye bağlılık üzerinden değerlendirildiği bir dönemde Behn; aşk, özgürlük ve bağımsızlık üzerine yazdı. Roman, tiyatro ve şiirde kadınlar açısından alışılmadık alanlara yöneldi.

Oroonoko adlı romanında kölelik, sömürgecilik ve farklı ırklardan insanlar arasındaki aşkı ele aldı. İngiliz edebiyatında bu konuların kolaylıkla işlenemediği bir dönemde kaleme aldığı eserleriyle yalnızca bir romancı olmadığını da ortaya koydu. Behn, yazının bir özgürleşme eylemi olabileceğini ve edebiyatın yalnızca toplumsal alışkanlıkları yansıtan değil, aynı zamanda onları sorgulayan ve çözümleyen bir araç olması gerektiğini erken dönemde kavrayan isimlerdendi.

Aphra Behn'den George Eliot'a geçildiğinde ise öncü bir yazarın yerini kimseye kolayca masumiyet atfetmeyen bir gözlemci alıyor. Mary Ann Evans, kadın yazarlara yönelik önyargıları aşabilmek için George Eliot adını kullandı. Ardından 19'uncu yüzyıl İngiliz toplumunu konu alan Middlemarch ve The Mill on the Floss gibi kapsamlı romanlara imza attı.

Eliot, kolaycı anlamda duygusal bir yazar değildi. Evliliği, kadınların ve erkeklerin kaderini birlikte belirleyen ekonomik, siyasi ve dini bir kurum olarak değerlendiriyordu. Sınıf, para ve iktidarı insanı anlamanın temel unsurları arasına yerleştirdi. Bu nedenle romanları, yazıldıkları dönemden bugüne uzanan mesafeye rağmen kimlik ve güç ilişkilerine yönelik çözümlemeleriyle güncelliğini koruyor.

7uk
Elizabeth von Arnim

Elizabeth von Arnim ise hicvi bir silaha dönüştüren yazar olarak öne çıkıyor. Elizabeth and Her German Garden ve Vera gibi romanlarında evliliği ve aile içindeki tahakkümü, Jane Austen'ı hatırlatan ancak daha sert ve tavizsiz bir mizahla ele aldı.

Von Arnim, idealize edilmiş aşkı değil, aşkın bir hapishaneye dönüştüğü anları ve özgürlüğün gündelik hayatta hayır diyebilme gücü haline gelişini anlattı. Eserlerinde aile her zaman güvenli bir sığınak değil; tahakkümün ve ikiyüzlülüğün sahnesi olabiliyor. Kadın ise dışarıdan gelecek bir kurtarıcıyı beklemek yerine çevresinde olup bitenleri görmeyi ve adlandırmayı öğreniyor.

Ardından, İngiliz ailelerini adeta cerrahi bir titizlikle inceleyen Ivy Compton-Burnett geliyor. Parents and Children ve A House and Its Head gibi romanlarında, geleneksel edebiyatın idealize ettiği İngiliz aile yaşamının karanlık yüzünü ortaya koyuyor.

Keskin diyalogları ve doğrudan açıklamalardan kaçınan anlatım tarzı, onu bazı okurlar için takip edilmesi zor bir yazar haline getirse de Compton-Burnett, ev içindeki güç ilişkilerini çözümleme konusunda en derinlikli isimlerden biri olarak değerlendiriliyor. Romanlarında hiç kimse bütünüyle masum ya da tamamen mağdur değil. Aile bir sığınaktan çok çatışma alanı, konuşma ise iletişim kurmanın değil, tahakküm ve intikamın aracı olarak karşımıza çıkıyor.

Yazarın edebiyat yolculuğu, Muriel Spark ile daha keskin bir modernizm çizgisine ulaşıyor. The Prime of Miss Jean Brodie ve The Driver's Seat gibi romanlarında iktidar, kontrol ve kimlik meselelerini kısa, çarpıcı ve beklenmedik bir anlatımla ele alan Spark, komedi ile psikolojik gerilimi bir araya getiriyor.

Spark, geleneksel anlamda duyguları anlatmaktan çok, duyguların nasıl birer iktidar aracına dönüştüğünü inceliyor. Onun dünyasında masumiyet ile suçluluk arasındaki sınır giderek belirsizleşiyor. Bu özellik, eserlerini hem zorlayıcı hem de ilgi çekici kılıyor. Yazar, insanı olmak istediği gibi değil, gerçekte olduğu gibi anlatırken iyiliğin, zekânın ve şefkatin karanlık yüzünü de gözler önüne seriyor.

Acımasız Kadınlar, kadın sorunlarını dünyadan ayrı ele almak yerine, başkalarının göremediği ayrıntıları fark eden kadınların gözünden bütün dünyayı anlatıyor.

Listenin son sırasında ise kendisinden önce gelenlerden daha az sert olmayan, ancak daha yeni kuşaktan bir yazar olan Penelope Fitzgerald yer alıyor. The Blue Flower ve Offshore gibi kısa ancak anlam bakımından yoğun romanlarında aile, yoksulluk, özlem ve hafıza konularını sakin fakat karanlık bir anlatımla işliyor.

Fitzgerald'ın romanları, İngiliz kadın edebiyatının mutlaka doğrudan kadın sorunlarını ele almak zorunda olmadığını, insan hayatının bütün karmaşıklığını anlatmanın da bu edebiyatın bir parçası olduğunu gösteriyor.

Bu yazarların ortak noktası türleri ya da üslupları değil, benimsedikleri tutum. Her biri, kendi yöntemleriyle, sessiz İngiliz hanımı, kusursuz eş ya da ikinci sınıf yazar rollerine indirgenmeyi reddetti. Aşkı, aileyi ve toplumu eleştirel bir bakış açısıyla kaleme aldılar ve başkalarını taklit etmeye çalışmadılar. Çünkü tarih yalnızca büyük isimlerin eserleriyle değil, samimiyetle yazdıkları halde hak ettikleri takdiri göremeyenlerin kalemleriyle de şekilleniyor.

Sonuç olarak Constance Gane, Acımasız Kadınlar kitabında alternatif bir yazarlar listesi sunmakla yetinmiyor; İngiliz edebiyatını okumak için yeni bir yöntem öneriyor. Yazara göre edebiyat, bir ismin okul kitaplarında, sinemada ya da çok satanlar listelerinde kaç kez yer aldığıyla değil, okurun zihninde ne ölçüde canlı kalabildiğiyle ölçülmeli.

Bu nedenle Acımasız Kadınlar’ın yazarları yalnızca unutulmuş kadın kalemler değil, İngiliz edebiyat tarihinin ayrılmaz bir parçası. Yeniden keşfedilmeyi hak ediyorlar. Bunun nedeni kadın olmaları değil, kelimenin tam anlamıyla büyük yazarlar olmaları.


Diana’nın kardeşi 30 yıl sonra konuştu: Elizabeth’e eleştiri, Charles’a suçlamalar

Prenses Diana’nın kardeşi Charles Spencer’ın kitabının nüshaları Londra’daki bir kitapçıda görülüyor (Reuters)
Prenses Diana’nın kardeşi Charles Spencer’ın kitabının nüshaları Londra’daki bir kitapçıda görülüyor (Reuters)
TT

Diana’nın kardeşi 30 yıl sonra konuştu: Elizabeth’e eleştiri, Charles’a suçlamalar

Prenses Diana’nın kardeşi Charles Spencer’ın kitabının nüshaları Londra’daki bir kitapçıda görülüyor (Reuters)
Prenses Diana’nın kardeşi Charles Spencer’ın kitabının nüshaları Londra’daki bir kitapçıda görülüyor (Reuters)

Prenses Diana’nın kardeşi Charles Spencer, bugün (salı) yayımlanan ve günlerdir İngiliz basınında geniş yankı uyandıran kitabında, Galler Prensesi’nin ölümünden yaklaşık 30 yıl sonra İngiliz kraliyet ailesiyle, özellikle de Kral 3. Charles’la hesaplaşıyor. Şarku’l Avsat’ın Fransız Haber Ajansı AFP’den aktardığı habere göre kitapta kraliyet ailesine yönelik dikkat çekici suçlamalar yer alıyor.

Ulusal gazeteler 16 Eylül’den bu yana “Swan Song: Diana, My Sister” (Kuğu Şarkısı: Diana, Kız Kardeşim) adlı kitaptan bölümler yayımlıyor. Bu bölümlerden biri Buckingham Sarayı’nın yanıt vermesine yol açtı.

3. Charles’a suçlama

Spencer, Diana’nın eski eşi ve prensesin hayatını kaybettiği sırada İngiliz tahtının veliahtı olan Charles’ın, 31 Ağustos 1997’de Paris’te Diana’nın ölümüne yol açan kazanın ardından kendisiyle yaptığı telefon görüşmesinde dikkat çekici ölçüde neşeli göründüğünü ve adeta piyangoyu kazanmış gibi davrandığını belirtiyor.

Diana, Ağustos 1997’de Fransa’nın başkenti Paris’teki Alma Tüneli’nde geçirdiği trafik kazasında hayatını kaybetmiş, kendisine eşlik eden Mısırlı milyarder Muhammed el-Fayed’in oğlu İmad Dodi el-Fayed de kazada yaşamını yitirmişti.

Dünya genelinde büyük üzüntüye yol açan ve geniş bir hayran kitlesine sahip olan Diana, hayatını kaybettiğinde 36 yaşındaydı.

Spencer’a göre Charles, Diana’nın ölümünü “sevdiği kadınla”, yani mevcut Kraliçe Camilla ile evlenebilmek için bir fırsat olarak gördü.

Diana’nın kardeşi kitabın başka bir bölümünde, Prensler William ve Harry’nin annelerinin cenaze töreninde tabutun arkasından yürümesi konusunda Charles’la yaşadığı anlaşmazlığı anlatıyor. Spencer, Charles’ı “Diana’yı küçümsemekle” ve prensesin “yakında unutulacağını” söylemekle suçluyor.

Buckingham Sarayı, nadir görülen bir adımla bu suçlamalara yanıt vererek iddiaları kesin bir dille reddetti.

cdfgthy
İngiltere Prensesi Diana’nın kardeşi Charles Spencer (Reuters)

Kralın sözcüsü yaptığı açıklamada, “Bir erkek veya kız kardeşini kaybetmenin acısı zihni bulanıklaştırabilir, olaylara ilişkin muhakemeyi etkileyebilir ve hatıraları değiştirebilir” dedi.

Spencer (62), basına verdiği röportajda ise sözlerinin arkasında durdu ve kralın anlattıklarını sorgulamasını eleştirdi.

Spencer, Diana’nın Charles’ın Camilla için satın aldığı bir bilekliği bulmasının ardından prensle olan evliliğini sona erdirmeyi düşündüğünü de belirtti.

Ayrıca intiharı düşündüğü dönemlerde Diana’nın İngiltere’nin güneyinde bulunan ve denize doğru uzanan Beachy Head kayalıklarına birkaç kez otomobiliyle gittiğini aktardı. Ancak yazdığına göre Diana’nın oğullarına duyduğu sevgi, “daha ileri gitmesini engelledi”.

Elizabeth’e de eleştiriler

Spencer, 2022’de hayatını kaybeden Kraliçe 2. Elizabeth’in Diana’nın kazasını ilk öğrendiğinde öfkelendiğini ve durumun ciddiyetini anlamadan önce “Başka ne yaptı?” diye sorduğunu aktarıyor.

Diana’nın ölümünün ardından 2. Elizabeth’in, 1996’da Charles’tan boşanmasının ardından elinden alınan “Kraliyet Altesleri” unvanını yeniden vermeyi teklif ettiği öne sürülmüştü. Ancak Diana’nın kardeşi bu öneriyi reddetti.

O dönemde kraliçe, Diana’nın ölümünün ardından sergilediği görünen soğukkanlılık nedeniyle eleştirilmişti. Elizabeth’in tutumu, Diana’nın ölümünün dünya genelinde yarattığı büyük üzüntüyle tezat oluşturmuştu.

Saraydan yanıt

Buckingham Sarayı, Charles’ı hedef alan açıklamalara verdiği yanıt dışında Spencer’ın kitabının içeriği ve özellikle BBC’ye verdiği röportajlar konusunda sessizliğini korudu.

Bazı medya kuruluşları, saraya yakın kaynakların Diana’nın kardeşini “ikiyüzlülükle” suçladığını aktardı. Bu kaynaklar, Spencer’ın hayatı boyunca Diana’yı rahatsız etmekle suçladığı gazetelere şimdi onun özel hayatına ilişkin ayrıntıları açıklamasını eleştirdi.

Spencer ise Diana’nın kardeşi ve olaylara tanıklık etmiş biri olarak bu kitabı yazmanın “görevi” olduğunu düşünüyor. Ayrıca zaman içinde yerleşen “yalanları düzeltmek” istediğini belirtiyor.

Spencer, kitabı kaleme alırken “Diana’nın adına konuşmayı ve bunu açık, olumlu bir dille yapmayı” hedeflediğini belirterek, çalışmanın amacını “Diana hakkındaki gerçeği kardeşinin gözünden ortaya koymak” şeklinde ifade etmişti.

Spencer ayrıca kitabın, Diana’yı şöhretinin zirvesinde olduğu dönemde hatırlamayan gençlerin de ilgisini çekmesini umduğunu söyledi.

Harry ve Meghan

Spencer, pazar günü yayımlanan BBC röportajında, İngiliz magazin basınının Prenses Diana’ya yönelik tutumuyla son yıllarda küçük oğlu Harry ve eşi Meghan’a yönelik tutumunu karşılaştırdı. Harry ve Meghan kısa süre önce İngiltere’ye dönmüştü.

Spencer, kız kardeşinin cenazesinde yaptığı konuşmada da dile getirdiği yıpratıcı ve zehirleyici olarak nitelendirdiği etkiden duyduğu rahatsızlığı ifade etti.

Kraliyet görevlerinden çekilmesinin ardından güvenlik korumasından mahrum kalan Harry’nin güvenliği konusunda endişeli olduğunu belirten Spencer, bu durumun kendisini kaygılandırdığını söyledi.

Spencer kitabında ayrıca Diana’nın, kazada hayatını kaybeden Dodi’nin babası Muhammed el-Fayed’i “sevmediğini” yazdı.


Mario Vargas Llosa’nın ardından: Edebiyat devinin 4 eseri

Vargas Llosa, ABD'deki Harvard, Princeton ve Columbia gibi prestijli üniversitelerde dersler vermişti (AFP)
Vargas Llosa, ABD'deki Harvard, Princeton ve Columbia gibi prestijli üniversitelerde dersler vermişti (AFP)
TT

Mario Vargas Llosa’nın ardından: Edebiyat devinin 4 eseri

Vargas Llosa, ABD'deki Harvard, Princeton ve Columbia gibi prestijli üniversitelerde dersler vermişti (AFP)
Vargas Llosa, ABD'deki Harvard, Princeton ve Columbia gibi prestijli üniversitelerde dersler vermişti (AFP)

Minerva’nın Baykuşu bu hafta, 13 Nisan’da hayatını kaybeden çağdaş edebiyatın devlerinden Mario Vargas Llosa’nın eserlerinin peşinden giderek, farklı coğrafyalarda yaşanan siyasi ve toplumsal mücadeleleri takip edecek.

Genç yaşında başladığı edebiyat kariyerinde hızla yükselerek önce Peru’nun sonra da dünyanın en çok tanınan yazarlarından birine dönüşen Llosa, 28 Mart’ta 89 yaşına girmişti. Hayatını kaybetmesinin ardından Peru hükümeti 14 Nisan’da bir günlük yas ilan etti. Latin Amerika liderlerinden Avrupalı siyasetçilere kadar birçok isim büyük yazar için taziye mesajları paylaştı. 

2010 Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanan Llosa, Julio Cortazar, Carlos Fuentes ve Gabriel Garcia Marquez gibi Latin Amerikalı yazarlarla adını edebiyat tarihine yazdırdı. 

Siyasi görüşlerindeki değişim ve polemikçiliğiyle de adından çokça bahsettiren Llosa’nın 4 eserini inceledik.

Kent ve Köpekler

Llosa’nın 23 yaşındayken kaleme aldığı Kent ve Köpekler hem ülkesinde hem de dünyada büyük ses getirerek Latin Amerikalı yazarın tanınmasını sağladı.

Yazarına İspanyolca edebiyatın en saygın ödüllerden biri olan La Crítica Ödülü’nü 1964’te kazandıran roman, Peru'nun başkenti Lima’daki Leoncio Prado Askeri Akademisi’nde okuyan öğrenciler arasında geçiyor. 

fvghyj
Vargas Llosa, "bireyin direnişini, başkaldırısını ve yenilgisini" işleyen romanlarıyla Nobel Edebiyat Ödülü'nün sahibi oldu (Can Yayınları)

Anlatının eleştirel tonunu şekillendiren düşünceler, Llosa’nın da iki yıl öğrencilik yaptığı bu askeri okuldaki zorlu deneyimlerine dayanıyor. Zengin ve yoksulların, burjuva ve işçilerin çocuklarının okuduğu akademideki katı hiyerarşik düzen, ayrımcılık ve çeşitli örtbas uygulamaları Peru toplumunun mikrokozmosu olarak sunuluyor. 

Yayımlandığında büyük skandal yaratan ve yüzlerce kopyası askeri okulda törenle yakılan eser, bakış açılarını çizgisel olmayan bir anlatım tekniği kullanarak aktarmasıyla William Faulkner’ın Ağustos Işığı’yla Ses ve Öfke’sini de akla getiriyor. 

İspanyolcadan çeviren: Roza Hakmen, 448 s., 2024, Can Yayınları
 

Katedral’de Sohbet

Llosa’nın “Yazdıklarım arasında yangından sadece bir roman kurtarmak zorunda kalsaydım onu kurtarırdım” dediği Katedral’de Sohbet, okuru 1950’lerde Manuel A. Odria diktatörlüğü altındaki Peru’nun çalkantılı yıllarına götürüyor. 

General Odria yönetimine yakın olan zengin bir iş insanının oğlu Santiago Zavala’yla babasının şoförü Ambrosio’nun yıllar sonra karşılaşıp Katedral adlı barda sohbete dalmasıyla başlayan roman, dönemin sınıfsal çatışmalarından özgürlük mücadelesi ve esaret altında yaşamanın zorluklarına uzanan bir anlatıya dönüşüyor. 

fvghy
Katedral'de Sohbet, Perulu yazarın üzerinde en çok uğraştığı eserlerinden biri (AFP)

Llosa’nın Lima’daki San Marcos Üniversitesi’ndeyken cunta karşıtı komünist öğrenci grubu Cahuide’de geçirdiği yılların etkisini taşıyan Zavala karakteri, insanlığa karamsar bakış açısıyla anlatının uç kutuplarından birini oluşturuyor. Peru halkını saran teslimiyetçi tavır ve cuntanın yolsuzlukları onun gözünden karanlık bir panorama halini alıyor.

Geçmiş ve şimdiki zaman kipleri arasındaki hızlı geçişleriyle dikkat çeken 800 sayfalık devasa eser, şu dürüst sorunun peşinden uzun bir yolculuğa çıkıyor:

Acaba Peru tam olarak ne zaman çuvallamıştı?

İspanyolcadan çeviren: Süleyman Doğru, 808 s., 2022, Can Yayınları
 

Dünya Sonu Savaşı

19. yüzyıl Brezilyası’nın derinliklerine inen Dünya Sonu Savaşı, Güney Amerika ülkesinin tarihindeki en kanlı çatışmalarından biri olan Canudos Savaşı’nı (1896–1898) konu ediniyor.

Dini lider ve vaiz Antonio Conselheiro’nun öncülük ettiği bir grup yoksul insanın, Bahia eyaletindeki Canudos köyünde kendilerine ait bir yaşam alanı oluşturması, önce eyalet yönetimiyle sonra da federal hükümetle gerilimin tırmanmasına neden olur. Eyalet yönetiminin talebiyle köye baskın düzenleyen orduyla Canudos sakinleri arasında şiddetli çatışmalar yaşanır. Uzun süre askerlere karşı direnen köylüler, Brezilya ordusunun dördüncü baskınında neredeyse tamamen katledilir. Yaklaşık 25 bin kişinin öldürüldüğü savaşta Canudos’ta sadece 150 kişi hayatta kalır.

sdfrgty
Llosa'nın birçok romanında Latin Amerika'daki diktatörlükler ve savaşlar konu ediniliyor (AFP)

Salman Rushdie’nin “akan kan kadar karanlık” diye nitelediği roman, toplumla iktidar arasındaki çatışmaları, şiddeti ve fanatizmi savaşın her iki tarafına da ışık tutarak ele alıyor. Bu özellikleriyle Dünya Sonu Savaşı, Amerikalı edebiyat eleştirmeni Harold Bloom tarafından “Batı kanonuna” da dahil edildi.

İspanyolcadan çeviren: Süleyman Doğru, 856 s., 2021, Can Yayınları
 

Teke Şenliği

Teke Şenliği, Dominik Cumhuriyeti’nde 31 yıl hüküm süren ve bu süreçte yaklaşık 50 bin kişinin ölümünden sorumlu tutulan diktatör Rafael Trujillo’nun iktidarında yaşananları ve ona düzenlenen suikastı anlatıyor.

cfdvbghtyj
Perulu yazar, birçok romanında bilinç akışı ve çizgisel olmayan zaman gibi modernist anlatı tekniklerini kullanıyor (AFP)

Llosa, kendine has çok katmanlı anlatısını üç hikayeyi iç içe geçirerek kurguluyor. İlk hatta Trujillo’nun has adamlarından birinin kızı olan Urania Cabral’ın gözünden takip ettiğimiz anlatı, ikinci izlekte bizi diktatörün öldürülmeden önceki son gününe götürüyor. Üçüncü ve son hikayeyse Trujillo’ya suikast düzenleyen kişileri ve sonrasında nasıl öldürüldüklerini gösteriyor. 

Tarihi olaylar ve gerçek kişiler arasına ustalıkla yerleştirilen kurmaca karakterlerle zenginleşen roman, diktatörlüğün yarattığı travmatik etkilerden iktidarın yozlaşmasına ve toplumsal cinsiyet rollerinin hiyerarşik yapılanmasına kadar birçok önemli meseleyi ele alıyor.

İspanyolcadan çeviren: Peral Bayaz, 552 s., 2024, Can Yayınları

Birçok Latin Amerikalı yazar gibi Llosa da siyasi olarak aktifti. Gençliğinden beri Marksist düşünceye yakın durdu, Küba devrimini ve Fidel Castro yönetimini destekledi. Ancak 1960’ların sonlarına doğru Havana yönetimini eleştirdi ve Kübalı şair Heberto Padilla’nın 1971’de hapse atılmasının ardından kendisini “liberal” diye tanımlayarak sol çizgiden uzaklaştı. Peru’da liberal reformları savunan merkez sağ Demokratik Cephe koalisyonunun liderliğini yaparak 1990’da devlet başkanlığı seçimine girdi fakat yarışı rakibi Alberto Fujimori’ye karşı büyük farkla kaybetti. 

Brezilya'da radikal sağcı Jair Bolsonaro'yu Lula da Silva'ya tercih etti. Kolombiya'da solcu Gustavo Petro'nun zaferinden hoşnutsuzluğunu dile getirdi, Şili'de ülkenin en genç devlet başkanı olan Gabriel Boric karşısında sağcı rakibi José Antonio Kast'ı övdü. Arjantin'in “anarko-kapitalist” lideri Javier Milei'ye de destek verdi. 

Diktatörlüğün tehlikelerine, fanatizme ve zulme karşı birçok eser kaleme almış bir yazarın komünizmden ultra-liberalizme kayışı her zaman tartışmalı konulardan biri oldu. Siyasi görüşlerindeki keskin dönüşlere rağmen hayatı boyunca edebiyatın öneminde ısrar eden ve onu bir ölüm kalım mücadelesi olarak gören Llosa, kurmacaya atfettiği değeri Nobel Edebiyat Ödülü kabulü konuşmasında şöyle ifade ediyor:  

Kurmaca, uygarlığın varlığını sürdürebilmesi, içimizde insanın en iyi yanlarının uyandırılabilmesi ve korunabilmesi için mutlak bir gerekliliktir (…) Edebiyatsız bir dünya, tutkulardan, ülkülerden ya da başkaldırıdan yoksun bir dünya olurdu, insanı gerçekten insan yapan şeyden, kendi olmaktan sıyrılıp düşlerimizin hamuruyla yoğurulmuş bir başkasına, başkalarına dönüşme gücünden yoksun kılınmış bir otomatlar dünyası olurdu.

Independent Türkçe