Suudi Arabistan'ın modern tarihini takip edenler, ülkenin bugün karşı karşıya olduğu tehdit ve meydan okumaların özünde yeni olmadığını, yalnızca araçlarının ve koşullarının değiştiğini görecektir. Suudi Arabistan, üç asır boyunca egemenliğine ve bağımsız karar alma hakkına bağlı kaldı.
Devletin kuruluş ve birleştirilme sürecinin ilk aşamalarından itibaren Kral Abdülaziz bin Abdurrahman, ülkeyi inşa ederken hem içeriden hem de dışarıdan kaynaklanan çeşitli meydan okumalarla karşılaştı. Bunların en tehlikelilerinden biri, 1927-1934 yılları arasında yaşanan gelişmelerdi. İç isyanların dış tehditlerle iç içe geçtiği bu dönemde ülke, birden fazla cephede krizlerle karşı karşıya kaldı.
Bunların başında, dün ülkenin birleştirilmesinde önemli rol oynayan bazı İhvan liderlerinin isyanı geliyordu. Söz konusu liderler, dini konulara, devlet otoritesine, akınların denetlenmesine ve komşu ülkelerle ilişkilere dair yanlış anlayışları nedeniyle Kral Abdülaziz'le ters düştü. Anlaşmazlık, 1929'da Sebile Muharebesi'yle sonuçlanan askeri çatışmaya dönüştü. İsyan ise 1930'da tamamen bastırıldı.
Hicaz'ın kuzeyinde Hâmid bin Rüfâde, 1932'de muhalif hareketlerle bağlantılı ve dış aktörlerin desteğini alan bir isyan başlattı. Aynı yıl ülkenin güneyinde İdrisiler de eski nüfuzlarını yeniden kazanmak amacıyla ayaklandı. Yemen'le yaşanan sınır anlaşmazlıklarından ve İmam Yahya'nın desteğinden yararlanan İdrisilerin isyanı, ilerleyen süreçte 1934 Suudi Arabistan-Yemen Savaşı'na dönüştü.
İlk dönemden itibaren karşılaşılan tehditler
Bu krizlerin tehlikesi yalnızca peş peşe yaşanmalarından veya bazılarının aynı döneme denk gelmesinden kaynaklanmıyordu. Asıl risk, ülkenin orta ve doğu kesimlerinden kuzey ve güney sınırlarına kadar uzanan gelişmelerin; aşiret, siyaset ve din kaynaklı gerekçelerle çevre ülkelerin hesaplarının iç içe geçmesiydi.
Bu gelişmeler, İtalya'nın Kızıldeniz'de nüfuz mücadelesi verdiği bir dönemde yaşandı. Roma yönetimi, İngiltere ile rekabet ederken İmam Yahya'nın girişimlerini destekliyor, İdrisilerin kontrolündeki topraklar üzerindeki Suudi egemenliğine karşı çıkıyor ve isyancılara destek veriyordu. Üstelik bu tutum, Şubat 1932'de Suudi Arabistan ile İtalya arasında Dostluk Antlaşması imzalanmış olmasına rağmen sürüyordu.
Ancak Kral Abdülaziz, bu gelişmeleri diplomatik ilişkilerin kesilmesini gerektiren bir durum olarak değerlendirmedi. İsyanlara ve İmam Yahya'nın girişimlerine karşı barışçıl yollar tükendiğinde askeri güç kullanırken, dış aktörleri etkisizleştirmek için diplomatik girişimlerde bulundu. Ardından anlaşmazlıkları, devletin istikrarını güvence altına alan antlaşmalarla çözüme kavuşturdu.
Böylece devletin iç otoritesini sağlamlaştırmaya, sınırlarının ve egemenliğinin uluslararası alanda tanınmasını sağlamaya çalıştığı, aynı zamanda sömürgeci güçlerin bölgede nüfuz mücadelesi verdiği en karmaşık kuruluş dönemlerinden birini aşmayı başardı.
Kral Abdülaziz, son derece karmaşık bölgesel ve uluslararası koşullarda başka meydan okumalar ve krizlerle de karşılaştı. Ancak siyasi tecrübesinin en belirgin özelliklerinden biri, güç dengelerini doğru değerlendirmesi ve uluslararası ilişkilerden yararlanmasıydı. Bunu yaparken söz konusu ilişkilerin bağımsız karar alma hakkının yerini almasına veya devletin temel çıkarlarından taviz verilmesine izin vermedi.
Bu gelişmelerin tümü, anlaşmazlıkların yönetimiyle çıkarların korunmasını birbirinden ayıran bir siyasetin varlığına işaret ediyor. Bu anlayışta, uluslararası bir güçle yaşanan görüş ayrılığı ilişkilerin kesilmesi için gerekçe oluşturmadığı gibi, o güçle ilişki kurulması da haklardan ve egemenlikten vazgeçilmesi anlamına gelmiyor.
Söz konusu politika, kralların değişmesi, devlet kurumlarının gelişmesi ve dış ilişkilerin genişlemesiyle devam etti. Birbirini izleyen tecrübeler, savaşlar ve güvenlik tehditlerinin yanı sıra ekonomik dalgalanmalar, siyasi dönüşümler, terör dalgaları ve genel krizlerin yönetiminde de kurumsal birikim oluşturdu. Bu gelişmeler, devlet kurumlarının, mevzuatın ve ulusal kapasitenin sürekli geliştirilmesini zorunlu kıldı.
Dolayısıyla Suudi Arabistan'ın siyasi ve güvenlik tehditleriyle karşı karşıya kalması ve bu tehditlerin bölgesel ve uluslararası çıkarlarla iç içe geçmesi yeni bir durum değil. Aynı şekilde, doğrudan yaşanan olayların ötesine geçen hedef ve sonuçlara sahip meydan okumalarla karşılaşması da ülkenin tarihinde ilk kez yaşanmıyor. Yaklaşık üç asırlık geçmişi boyunca Suudi devleti, farklı çatışmalara ve kararlarını etkileme girişimlerine maruz kaldı. Tehditlerin kaynakları ve araçları değişse de devletin güvenliğini ve bağımsız karar alma hakkını korumak, politikasının temel dayanaklarından biri olmayı sürdürdü.
Günümüzdeki saldırılar
Bununla birlikte, bugün bölgede yaşanan gelişmeler, ülkenin terör örgütü Husi milisleri ve diğer aktörlerin saldırılarına maruz kalması, uluslararası tutumlar ve medya analizleriyle birlikte değerlendirildiğinde, gelişmelerin daha geniş bir çerçevede ele alınmasını zorunlu kılıyor. Olayları yalnızca doğrudan askeri sonuçları üzerinden yorumlamak yeterli değil. Sivil bir tesise veya hayati bir altyapıya yönelik saldırı, ne kadar ciddi olursa olsun, çıkarları ve hedefleri farklı olan birden fazla aktörün hesaplarının iç içe geçtiği bir krizin yalnızca görünen yüzü olabilir. Bu aktörlerin tutumları, kimi zaman aynı sonuçların ortaya çıkmasına yol açabiliyor.
Son haftalarda Suudi Arabistan'ın kentlerini hedef alan saldırılar, bu meydan okumaların niteliğine ilişkin önemli bir örnek oluşturuyor. Tehditler havalimanlarına, sivil tesislere ve ekonomik altyapıya kadar uzandı. Saldırıların etkileri doğrudan maddi hasar ve savunma harcamalarıyla sınırlı kalmadı; ulaşım faaliyetlerini, ekonomik hareketliliği ve güvenlik ile istikrar algısını etkilemeye yönelik girişimleri de beraberinde getirdi.
Bu nedenle saldırıların değerlendirilmesi, yalnızca kullanılan araçların incelenmesiyle tamamlanamaz. Saldırıların siyasi hedeflerinin ve askeri çatışmanın ötesine geçen baskı girişimlerinin de araştırılması gerekiyor.
Bu noktada, özellikle güvenlik tehditlerinin ekonomik çıkarların, uluslararası ittifakların ve siyasi tercihlerin iç içe geçtiği daha geniş bir tablonun parçası hâline geldiği durumlarda, olayların çevresindeki siyasi ortamın dikkatle değerlendirilmesi önem taşıyor.
Suudi Arabistan'ın modern tarihi boyunca karşılaştığı meydan okumalar yalnızca askeri veya siyasi nitelikte değildi. Bazı dönemlerde ülkenin dini konumu ve Haremeyn-i Şerifeyn'e yönelik sorumlulukları da siyasi anlaşmazlıklarda kullanılmaya çalışıldı. Oysa kutsal mekânların ve ibadetlerin siyasi çatışmalardan uzak tutulması gerekiyor. Buna rağmen bazı aktörler, Suudi Arabistan'ın konumunu ve Haremeyn'e yönelik hizmetlerini hedef alarak bu konuları siyasi amaçlarla kullanmaya çalışıyor.
Bu açıdan bakıldığında, Suudi Arabistan'ın güvenliğini hedef alan terör saldırıları, özellikle hacıların, umre ziyaretçilerinin ve diğer ziyaretçilerin hizmetine sunulan bölgeleri veya tesisleri hedef aldığında daha geniş bir anlam kazanıyor. Mekke ve Medine çevresindeki bölgelerin füzelerle hedef alınması ve Kral Halid Uluslararası Havalimanı'na yönelik saldırılar da bu kapsamda değerlendirilebilir.
Müttefiklerin hesapları
Meselenin dini ve ahlaki boyutunu bir kenara bırakıp bu saldırıların askeri ve güvenlik tehdidinin bir parçası olduğunu kabul ettiğimizde, bunlara eşlik eden siyasi ve uluslararası gelişmeler devletlerin karşı karşıya kaldığı krizlerin bir başka karmaşık yönünü ortaya koyuyor.
Stratejik ilişkiler ne kadar güçlü ve derin olursa olsun, çıkarların ve tutumların her zaman örtüşmesi mümkün değil. Ortaklar, tehditlerin niteliği, bunlara karşı kullanılacak yöntemler veya sağlanacak desteğin sınırları konusunda farklı değerlendirmelerde bulunabilir.
Bu durum, Suudi Arabistan'ın uzun yıllar boyunca kurduğu ittifakların önemini azaltmıyor. Söz konusu ilişkiler siyasi, ekonomik ve savunma alanlarında çok yönlü iş birliğine katkı sağladı ve ülkenin dış politikasının temel unsurlarından biri olmayı sürdürüyor. Ancak siyasi anlamda ortaklık, karar alma özgürlüğünden vazgeçmek demek değildir. Belirli bir krizde hesapların farklılaşması da devletler arasındaki ilişkilerin temelini oluşturan ortak çıkarları ortadan kaldırmaz.
İşte burada, meydan okumaların en karmaşık yönlerinden biri ortaya çıkıyor: Bir devlet, bir yandan güvenlik tehdidi karşısında ortaklarıyla iş birliğine ihtiyaç duyarken diğer yandan bu tehdidin giderilmesinin ötesine geçen, kapsamı ve süresi daha geniş siyasi seçeneklerle karşı karşıya kalabilir.
Bu denklem iki farklı yönde kendini gösterebilir. Bir yandan düşman, sivil tesisleri hedef alarak Riyad'ı çıkarlarının gerektirmediği uzlaşmalara zorlamayı veya başka aktörler üzerindeki baskıyı hafifletecek bir araç hâline getirmeyi amaçlayabilir. Diğer yandan Suudi Arabistan'ın, kapsamını ve nihai sonucunu tek başına belirleyemeyeceği daha geniş bir bölgesel çatışmaya dahil olması istenebilir. Bağımsız karar alma anlayışı ise her iki seçeneğin de reddedilmesini gerektiriyor.
Böyle koşullarda bağımsız karar alma hakkının korunması, kriz yönetiminin ayrılmaz bir parçasına dönüşüyor. Böylece mevcut bir tehditle mücadele etme ihtiyacı, ulusal çıkarların gerektirmediği stratejik yükümlülüklerin kabul edilmesine yol açmıyor.
Burada vurgulanmak istenen, çıkarların birbirine sıkı biçimde bağlı olduğu bir dünyada kriz yönetiminin yalnızca rakiplerle mücadele etmekten ibaret olmadığıdır. Ortaklarla yaşanan görüş ayrılıklarını yönetmek, seçenekleri çeşitlendirmek ve ilişkinin önemi ne kadar büyük olursa olsun tek bir tarafın değerlendirmelerine bağımlı hâle gelmemek de bu sürecin parçasıdır.
Medya baskısı
Bu gelişmelerin yanı sıra, Suudi Arabistan'a yönelik saldırı ve tehditleri ülkenin ekonomik ve kalkınma projelerinin geleceğiyle, istikrarı koruma ve yatırım ile turizmi çekme kapasitesiyle veya uluslararası ilişkileri ve siyasi tercihleri üzerindeki etkileriyle ilişkilendiren çeşitli analizler ve değerlendirmeler de öne çıkıyor.
Bu konuların medya kuruluşları ve araştırma merkezleri tarafından ilgi görmesi doğal. Suudi Arabistan'ın dini, siyasi ve ekonomik ağırlığı, kapsamlı ekonomik ve kalkınma dönüşümü ve büyük projelerin güvenli ve istikrarlı bir ortam gerektirmesi, havalimanlarına ve hayati tesislere yönelik saldırıları medyada önemli bir gündem maddesi hâline getiriyor.
Ancak özellikle bazı medya analizleri, mevcut tehditlerin boyutuna odaklandıktan sonra buradan hareketle Suudi hükümetinin siyasi ve stratejik tercihlerini koruma kapasitesine ilişkin sonuçlara ulaşıyor. Bu değerlendirmelerde devletin tarihsel tecrübesine, kurumlarına, sahip olduğu kaynaklara, kapasitelere ve uluslararası ilişkilere yeterince önem verilmiyor.
Bu yaklaşım, güvenlik saldırılarına maruz kalmayı devletin seçeneklerinin daralmasının doğrudan göstergesi olarak gören veya tehditlerin artmasının kaçınılmaz biçimde siyasi tutumların başka aktörlerin kriz yönetimine ilişkin beklentileri doğrultusunda yeniden şekillenmesine yol açacağını varsayan analizlerde kendini gösteriyor.
Sorun, bu tür ihtimallerin gündeme getirilmesi değil. Bunlar analitik çalışmaların bir parçası olarak değerlendirilebilir. Asıl sorun, söz konusu ihtimallerin kaçınılmaz sonuçlarmış gibi ele alınması veya devletin kriz yönetme kapasitesinin belirli bir dönemde maruz kaldığı hasarın boyutuna indirgenmesidir.
Siyasi tarih, devletlerin askeri veya ekonomik meydan okumalarla karşılaştıkları her durumda stratejik tercihlerini zorunlu olarak değiştirdikleri görüşünü desteklemiyor. Aynı şekilde, belirli bir siyasi tutumu korumak da değişen koşulları görmezden gelmek veya hedeflere ulaşmak için kullanılan araçları gözden geçirmemek anlamına gelmiyor.
Etkinin sınırları
Burada zarar verme kapasitesi ile karar dayatma kapasitesi arasındaki ayrım önem kazanıyor. Silahlı bir terör örgütü, hayati bir tesisi tehdit edebilir veya bazı faaliyetleri aksatabilir. Ancak bu durum, hedef aldığı devletin siyasi tercihlerini belirleyebilecek güce ulaştığı anlamına gelmez. Benzer şekilde, medya veya ekonomi üzerinde etki yaratmayı başarması, stratejik hedeflerine ulaştığı anlamına da gelmez.
Suudi Arabistan'ın bu alandaki tecrübesini öne çıkaran en önemli özelliklerden biri, kriz yönetiminin artık sınırlı seçeneklere veya geçici tepkilere bağlı olmamasıdır. Devlet kurumlarının gelişmesiyle birlikte kriz yönetimi, her biri kendi sorumluluk ve yetki alanına sahip çok sayıda kurumun ortak çalışmasını gerektiren bir sürece dönüştü. Bu yapı, krizlerin güvenlik, ekonomi, toplum ve siyaset boyutlarıyla birlikte ele alınmasını mümkün kılıyor.
Bu tecrübenin çeşitli yönleri, devletin tarihi boyunca kendini gösterdi. Burada asıl mesele Suudi Arabistan'ın kaç krizle karşılaştığı değil, bunları nasıl aşarak yoluna devam edebildiğidir. Bu süreçte farklı yönetimler değişti, güç dengeleri bozuldu ve büyük devletlerin hesapları başarısızlığa uğradı.
Örneğin Suudi Arabistan, geçen yüzyılın 1960'lı yıllarında modern tarihinin en tehlikeli ve belki de en karmaşık krizlerinden biriyle karşılaştı. 1964'te Kral Faysal'ın tahta çıkmasıyla sonuçlanan iç yönetim krizi, Arap dünyasında Nasırizmin yükselişi ve ideolojik çatışmanın tırmanmasıyla aynı döneme denk geldi.
Mücadele yalnızca medya kampanyaları ve siyasi kışkırtmalarla sınırlı kalmadı. Suudi Arabistan'ın sınırlarına yönelik saldırılar düzenlendi. Güvenlik, askeri ve petrol tesislerini hedef alan bombalı saldırılar ve sabotajlar yaşandı. Bunlar arasında Tapline petrol boru hattı ile Riyad, Dammam ve Hamis Müşt çevresindeki tesislere yönelik saldırılar da bulunuyordu. Ayrıca askeri kurumlara sızma ve darbe planları yapıldığına ilişkin girişimler ortaya çıktı.
Suudi yönetimi, bu tehditlerle mücadele ederken aynı zamanda yönetim ve devlet kurumlarını yeniden düzenliyor, askeri ve güvenlik kapasitesini geliştiriyor ve kalkınma projelerini sürdürüyordu. Uluslararası ittifakların güvencelerinin mutlak olmadığı, Yemen'deki savaşı sona erdirmek amacıyla tekrarlanan ancak kalıcı başarı sağlayamayan siyasi girişimlerin yürütüldüğü bu dönemde bile Suudi Arabistan'ın bağımsız karar alma politikası değişmedi.
Suudi Arabistan'ın baskı ve tehditler karşısındaki tutumunu gösteren örneklerden biri, 11 Ağustos 1965 tarihli bir ABD belgesinde yer alıyor.
Belgeye göre dönemin Savunma ve Havacılık Bakanı Prens Sultan bin Abdülaziz, ABD'nin Cidde Büyükelçiliği Maslahatgüzarı Talcott Seely'yi, Suudi Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Muhammed İbrahim Mesud'un da katılımıyla kabul etti. Prens Sultan, Kral Faysal'ın talimatıyla ülkesinin topraklarına yönelik tehditlerin boyutunu ABD'li diplomata aktardı.
ABD tarafının, saldırıları caydırmak amacıyla savaş uçakları göndermeyi belirli şartlara bağlaması üzerine Prens Sultan'ın yanıtı kesin oldu: Amerikan desteği koşulluysa Riyad bu desteği istemiyordu.
Bu tutum, Washington'la iş birliğinin reddedilmesi anlamına gelmiyordu. Aksine, doğrudan ulusal güvenliği tehdit eden saldırılarla karşı karşıya kalındığında bile askeri yardım talebinin Suudi Arabistan'ın siyasi kararlarını kısıtlayan bir unsura dönüşmesine karşı çıkılıyordu.
Haziran 1967'deki yenilgi Arap dünyasındaki güç dengelerini değiştirdi. Ancak Kral Faysal, eski rakiplerinin gerilemesini hesaplaşma fırsatına dönüştürmedi. Mısır'la yaşanan anlaşmazlıkları geride bırakarak savaşın ardından Kahire'ye destek verdi.
Bu dönemin önemi de burada yatıyor. Suudi Arabistan güvenliğini, sınırlarını, yönetiminin istikrarını ve ekonomik çıkarlarını tehdit eden gelişmelerle karşılaştı ancak bu krizlerin devletin bütünlüğünü ve istikrarını sarsmasına izin vermedi. Aksine, bu süreçten daha güçlü ve daha etkili bir konumda çıktı.
Ardından 1970'li yılların krizleri geldi. İran Devrimi, Mekke'deki Mescid-i Haram'ın işgali ve Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali, Suudi Arabistan'ı güvenlik, ideoloji ve strateji alanlarında onlarca yıl sürecek sonuçları olan meydan okumalarla karşı karşıya bıraktı. Bunları İran-Irak Savaşı ve 1980'li yıllarda ekonomik ve güvenlik baskıları altında Suudi ekonomisinin kalkınma harcamalarını sürdürme kapasitesini zorlayan gelişmeler izledi.
İttifakların sınanması
1990'da Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan kriz de daha az tehlikeli değildi. Suudi Arabistan, sınırlarına ve petrol tesislerine yönelik doğrudan bir askeri tehditle karşı karşıya kaldı. Balistik füze saldırıları kentleri ve hayati tesisleri hedef aldı. Irak güçleri Hafar el-Batın yakınlarındaki Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'ın doğusundaki stratejik Hafar el-Batın bölgesi değil; Hafar el-Batın sınır hattındaki Hafar el-Batın'a yakın Hafar el-Batın olarak değil, Hafar el-Batın'dan farklı olarak Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın...
Ayrıca Irak ordusu Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'ın doğusundaki Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'la karıştırılmaması gereken Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil; Hafar el-Batın'ın değil, Hafar el-Batın'a yakın Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın'dan farklı Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil, Hafar el-Batın değil, Hafci kentini işgal etti. Bunun yanı sıra Arap ülkeleri arasındaki bölünmeler ve Kuveyt'i kurtarmak amacıyla uluslararası güçlerin bölgeye çağrılmasının sonuçları siyasi baskılara yol açtı.
Ekonomik açıdan ise Suudi hazinesi savaşın, yabancı askeri güçlere ev sahipliği yapmanın ve krizden etkilenen ülkelere destek sağlamanın mali yükünü üstlendi. Bu maliyetin yaklaşık 55 milyar dolara ulaştığı, bütçe açığının ise 1991'de gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 17'sine yükseldiği tahmin ediliyor.
Tehditlerin boyutu, Riyad ve Zahran havalimanları başta olmak üzere bazı havalimanlarının kapatılmasına, sivil uçuşların askıya alınmasına ve Suudi hava sahasında askeri kısıtlamalar uygulanmasına kadar vardı.
Ancak bu önlemler, devletin hava sahasını korumakta yetersiz kaldığının göstergesi değildi. Bunlar olağanüstü savaş koşullarına verilen bir yanıttı. Günümüzdeki tehditler değerlendirilirken bu hususun hatırlanması gerekiyor. Özellikle Kral Halid Uluslararası Havalimanı'ndaki operasyonların durdurulması, tehlikenin varlığı ile bu tehlikeyle mücadele kapasitesinin birbirine karıştırılmaması gerektiğini gösteren bir örnek olarak ele alınmalı.
Kuveyt'in kurtarılmasıyla meydan okumalar sona ermedi. Güvenlik ve mali yükümlülükler devam ederken savaşın sonuçları, sonraki yıllarda da harcamalar ve kalkınma üzerinde baskı oluşturdu. Kuveyt'in kurtarılması işgali sona erdirmişti ancak Riyad'ın üstlendiği mali yükleri ve savaşın siyasi ve güvenlik alanındaki sonuçlarını ortadan kaldırmamıştı.
Dolayısıyla Suudi Arabistan yalnızca sınırlarında yaşanan bir savaşla değil, güvenliğini koruma, ittifaklarını yönetme ve kendi bütünlüğünü kaybetmeden bölgesel istikrarın yükünü üstlenme sınavıyla da karşı karşıyaydı.
Terörle mücadele
11 Eylül 2001 saldırıları, Riyad'ı siyasi ve medya alanındaki en karmaşık krizlerinden biriyle karşı karşıya bıraktı. Washington'la ilişkiler daha önce görülmemiş bir sınavdan geçerken Suudi Arabistan, reform ve değişim taleplerinin yanı sıra yoğun şüphe ve eleştiri kampanyalarına maruz kaldı.
Bu süreç, kısa süre içinde Suudi Arabistan'ın içine de uzanan uluslararası terörle mücadele operasyonlarıyla aynı döneme denk geldi. Ülke içinde devletin güvenliğini, tesislerini, vatandaşlarını ve ülkede yaşayan yabancıları hedef alan terör saldırıları düzenlendi.
2003'te ABD'nin Irak'ı işgalinin sonuçları da daha az tehlikeli değildi. Bölgesel dengeler bozulurken İran'ın nüfuz alanını genişletmesi için yeni fırsatlar ortaya çıktı. Bu süreçte “yaratıcı kaos” ve “Yeni Ortadoğu” tezleri gündeme geldi. Suudi Arabistan'ın da aralarında bulunduğu bölge ülkelerinin sınırlarının yeniden çizilmesini ve ülkenin bölünmesini öngören haritalar yayımlandı.
Ancak içeride terörle, dışarıda ise siyasi ve medya baskılarıyla mücadele eden Suudi devleti, bu krizlerin kendi tercihlerini belirlemesine izin vermedi. Ülkenin istikrarını ve toprak bütünlüğünü korurken bölge, yıllarca savaşların ve yeniden şekillendirme projelerinin bedelini ödemeye devam etti.
Arap dünyasındaki dönüşümler
2011'de “Arap Baharı” olarak adlandırılan olaylar, farklı nitelikte meydan okumaları beraberinde getirdi. Mesele yalnızca Arap ülkelerindeki yönetimleri deviren protestolardan ibaret değildi. Bölgesel dengeleri tehdit eden, iç çatışmalara ve dış müdahalelere kapı açan, aşırılık yanlısı örgütlerin yükselişine zemin hazırlayan dönüşümler yaşanıyordu.
Suudi yönetimi; Bahreyn'deki karışıklıklar, Yemen'de giderek derinleşen siyasi ve güvenlik krizi, Mısır'daki dönüşümler, Suriye ve Libya'daki savaşlar ve bu gelişmelerin Suudi Arabistan içinde istikrarsızlık yaratmak amacıyla kullanılmasına yönelik girişimlerle karşı karşıya kaldı.
Riyad'ın bir yandan bu dönüşümlerin sonuçlarıyla mücadele etmesi, diğer yandan ülkesinin güvenlik ve istikrarını koruması ve Arap ülkelerinin istikrarını desteklemesi gerekiyordu. Bütün bunlar, bölgenin ittifaklarını ve güç dengelerini yeniden şekillendirdiği bir dönemde yaşandı.
Buradaki dikkat çekici nokta, Suudi Arabistan'ın yalnızca bu dalgayı atlatması değildi. Ülke aynı zamanda Arap çevresindeki krizlerin geride bıraktığı siyasi, güvenlik ve ekonomik yüklerin bir bölümünü de üstlendi.
Suudi Arabistan, daha sınırlı imkânlara sahip olduğu geçmiş dönemlerde bu meydan okumaları aşmayı ve istikrarını koruyarak siyasi karar alma bağımsızlığını sürdürmeyi başardı. Bugün ise Kral Selman bin Abdülaziz ve Veliaht Prens, Başbakan Muhammed bin Selman liderliğinde sahip olduğu güç, kurumlar ve uluslararası ittifaklar sayesinde tehditlerle mücadele konusunda çok daha güçlü bir konumda bulunuyor.
Bazı analizlerde gözden kaçan nokta, bir tehdidin varlığının devletin zayıfladığı anlamına gelmemesidir. Bazı ortakların doğrudan müdahaleye katılma konusunda tereddüt etmesi de Suudi Arabistan'ın tezini geçersiz kılmıyor. Aksine bu durum, devletin güvenliğinin başkalarının değerlendirmelerine bağlı olmadığını ve ittifaklar ne kadar güçlü olursa olsun ortakların kendi hesapları ve iç öncelikleri doğrultusunda hareket ettiğini gösteriyor.
Gücüne güvenen bir devlet, kararlarını gelebilecek veya gecikebilecek dış desteği beklemek üzerine kurmaz. Bunun yerine sahip olduğu araçlara ve seçeneklerini genişletmek için kullandığı ilişkilere dayanır.
Bu deneyimlerin hatırlatılmasındaki amaç krizleri birbiriyle karşılaştırmak değil. Her krizin kendine özgü koşulları ve mücadele yöntemleri bulunuyor. Asıl amaç, kriz yönetiminde biriken tecrübenin farklı sonuçları birlikte değerlendirmeye ve tek bir görünür sorunla yetinmeden devletin kurumlarının sorumluluklarını yerine getirme kapasitesini korumaya dayandığını ortaya koymak.
Bu yaklaşım, günümüzdeki saldırıların neden daha kapsamlı bir perspektifle ele alınması gerektiğini de açıklıyor. Mücadele yalnızca askeri karşılık vermekle sınırlı kalmamalı; ulusal çıkarları korumak amacıyla siyasi, diplomatik, ekonomik ve güvenlik araçları birlikte kullanılmalı. Suudi devleti, meydan okumalardan muaf olmadığının ve geçmişte elde edilen başarıların geleceğe hazırlanma ihtiyacını ortadan kaldırmadığının farkında.
Aynı zamanda ülke, kendi güvenliğini, vatandaşlarını ve topraklarında yaşayan yabancıları korumak ve aldığı kararların sonuçlarını değerlendirmekle yükümlü. Özellikle bölgenin çatışmanın genişlemesi ve tarafların çoğalması ihtimaliyle karşı karşıya olduğu bir dönemde, doğrudan çatışmanın sınırlarını aşabilecek sonuçların dikkate alınması gerekiyor.
Bu deneyimin ortaya koyduğu en önemli derslerden biri, bağımsız karar alma hakkının yalnızca ilan edilerek kazanılamayacağıdır. Bunun için tercih yapabilme kapasitesine, alternatiflerin çeşitliliğine, devlet kurumlarının uyum içinde çalışmasına ve dış ilişkilerde dengenin korunmasına ihtiyaç var. Böylece belirli bir krizle mücadele etmek, daha karmaşık yeni krizlerin ortaya çıkmasına neden olmaz.
Bir kez daha vurgulamak gerekir ki günümüz dünyasında devletlerin karşı karşıya kaldığı baskılar artık doğrudan askeri tehditlerle sınırlı değil. Ekonomik, siyasi ve medya kaynaklı unsurlar da bu tehditlere eşlik edebiliyor. Ortaklarla ilişkilerin yönetilmesi, ekonomiye duyulan güvenin korunması ve hayati tesislerin güvence altına alınması, ulusal güvenlik denkleminin bir parçası hâline geliyor.
Değişen koşullar, değişmeyen ilkeler
Bölgesel ve uluslararası dönüşümlerle mücadelede uzun bir geçmişe sahip olan, dini, siyasi ve ekonomik sorumluluklar üstlenen Riyad, meydan okumalar karşısında başarının olayların dayattığı hızlı gelişmelere tepki vermekten değil, çıkarları ve riskleri doğru değerlendirme kapasitesinden geçtiğinin farkında. Temel devlet ilkelerinden taviz vermeden hedeflere ulaşmayı sağlayacak araçların seçilmesi de bu anlayışın bir parçası.
Geçen on yıllar boyunca tehditlerin kaynakları ve baskı araçları değişti, ülkelerin ve ittifakların çıkarları farklılaştı, geçmiş dönemlerde bilinmeyen yeni meydan okumalar ortaya çıktı. Ancak Suudi devletinin tecrübesinde değişmeyen temel unsur, ülkenin güvenliğinin, istikrarının ve bağımsız karar alma hakkının başkalarının değerlendirmelerine bırakılamayacak sorumluluklar olmasıdır. Ortak çıkarların ve ilişkilerin önemi ne kadar büyük olursa olsun bu ilke değişmiyor.
Koşullar değişebilir, baskı araçları çeşitlenebilir, rakiplerin ve ortakların tutumları farklılaşabilir. Ancak egemenliğin özü, devletin karar alma özgürlüğünü koruyabilmesi ve krizlerin etkisi altında kendisinden isteneni değil, kendi çıkarları ve sorumlulukları doğrultusunda doğru bulduğunu seçebilmesidir.
