Kaddafi ed-Dem: Kaddafi’nin adamlarıyla silahlı kuvvetler arasında yapılmış herhangi bir anlaşma yok

Kaddafi'nin adamları nereye gitti?

Kaddafi ed-Dem, Mısır-Libya İlişkileri Özel Koordinatörü ve Kaddafi’nin özel elçisi olarak görev yapıyordu (Hüssam Ali, IndependentArabia)
Kaddafi ed-Dem, Mısır-Libya İlişkileri Özel Koordinatörü ve Kaddafi’nin özel elçisi olarak görev yapıyordu (Hüssam Ali, IndependentArabia)
TT

Kaddafi ed-Dem: Kaddafi’nin adamlarıyla silahlı kuvvetler arasında yapılmış herhangi bir anlaşma yok

Kaddafi ed-Dem, Mısır-Libya İlişkileri Özel Koordinatörü ve Kaddafi’nin özel elçisi olarak görev yapıyordu (Hüssam Ali, IndependentArabia)
Kaddafi ed-Dem, Mısır-Libya İlişkileri Özel Koordinatörü ve Kaddafi’nin özel elçisi olarak görev yapıyordu (Hüssam Ali, IndependentArabia)

Mareşal Halife Hafter liderliğindeki Libya Ulusal Ordusu 4 Nisan’da, ‘silahlı milisler ve radikaller’ olarak nitelendirdiği kimselere karşı başkent Trablus’ta sürpriz bir askeri operasyon başlattı. Günler geçtikçe silahların dilinin yerini yavaş yavaş siyaset ve diplomasinin dilinin almasıyla birlikte Arap ve Batı başkentlerinin yakından takibi altında Libyalı taraflar arasında görüşmeler gerçekleştirildi.
Kulislerde neler oluyor? Taraflar nasıl hareket ediyorlar veya nasıl ittifakla oluşturuyorlar? Ya da nasıl iki ay içerisinde müttefiklerini değiştiriyorlar? Bu sorular, gerek ülkenin doğusundan gelen adamlar için gerekse de uluslararası arenada tanınan Fayiz es-Serrac başkanlığındaki Ulusal Mutabakat Hükümeti (UMH) üyeleri için de geçerli. Albay rejiminin kabileleri ve destekçileri ne olacak?
Independent Arabia, bütün bu soruların ortasında Albay Muammar Kaddafi'nin eski muhafızlarından biri olan, halihazırda Mısır’da ikamet eden ve gerek yurtiçi gerekse de yurtdışındaki çok sayıda Libyalı taraf arasında bağlantı noktası olan Ahmed Kaddafi ed-Dem ile gerçekleştirdiği diyalogda, son günlerde Libya kulislerinde yaşananlara ışık tutmaya çalıştı.
Yurtdışından liderlik edenler dışındaki tüm Libyalı taraflarla temasları bulunduğunu dile getiren Kaddafi ed-Dem’i,  eski rejimin on binlerce asker ve polisinin Libya Ulusal Ordusu’na katılmış olmasına rağmen, eski rejimin destekçilerinin ne Libya silahlı kuvvetleriyle ne de uluslararası arenada tanınan Tobruk Parlamentosu ile herhangi bir siyasi anlaşma yapmadıklarını belirtti. Bu kimselerin halihazırdaki en mühim öncelikleri üzerinde fikir birliği ettiklerini belirten ed-Dem, siyasi çatışmalara girişmeden evvel devleti yeniden ele geçirme girişimlerini bulunduğunu söyledi. Ayrıca vatanın çalındığını ve geri alınması halinde siyasi bir savaştan ve seçimler için yapılacak hazırlıklardan bahsedileceğini belirtti.
Diyalog sırasında, Libya devrimi geçekleştiği zaman yaşanan olayların ardında idare ettiği temaslardan bahseden Kaddafi ed-Dem, 20 Ekim 2011’de öldürülmesinden saatlerce önce kuzeni Albay Muammer Kaddafi ile son kez iletişime geçtiği zamanı anlattı.
Batı, Libya’daki krizin kötüleşmesinden sorumlu
Kaddafi ed-Dem, kendisini dört yıl önce muhalif bir cephe olarak kurduğu Ulusal Mücadele Cephesi’nin siyasi lideri olarak tanımlıyor. Halihazırda Trablus çevresinde dönüp dolaşan savaşların, kontrolü ele geçirmeye yönelik bir savaş veya Libyalı gruplar arasında yaşanan bir çatışma olmadığını dile getiren Kaddafi ed-Dem, bilakis bu savaşın vatansever Libyalı şahsiyetler tarafından desteklenen Libya ulusal ordusu ile başkenti kontrol eden aşırılık yanlısı çeteler arasında yaşandığını söylüyor.
Libya'daki durumun kötüleşmesini ve ülkede devam eden bölünmeyi, NATO’nun gerçekleştirdiği askeri operasyonlarının ilk anlarına kadar geri götüren Kaddafi ed-Dem, “Gerçeklerin araştırılması amacıyla bir komite gönderilmeksizin birkaç gün içinde Arap Birliği tarafından onaylandıktan sonra adaletsizce bir karar alındı. 40 ülkenin uçağı ve yine yaklaşık 30 bin kadar filo Libya'ya baskın düzenledi. Şehirlere ve köylere isabet eden bu baskınlar, on binlerce sivil ve askerin hayatını kaybetmesine ve altyapının tamamen tahrip olmasına neden oldu” ifadelerini kullandı.
Kaddafi ed-Dem, mevcut durumun sorumluluğunun büyük bir bölümünün NATO, BM Güvenlik Konseyi ve Libya'nın işgaline katılan ülkelere ait olduğunu dile getirerek, söz konusu sorumluların hatalarını düzeltmeleri ve müdahalelerinden dolayı ülke halkından özür dilemeleri gerektiğini dile getirdi.
Silahlı kuvvetler ile milisler arasındaki savaş
Kaddafi ed-Dem sözlerini şöyle sürdürdü:
“Libya parlamentosunun doğuda teşkil edilmesinden ve uluslararası arenada tanınmasının ardından Hafter’in ordunun liderliğini üstlenme ve yeniden yapılandırma sorumluluğunun yanı sıra ordunun da ülkenin doğusundaki tüm şehirlere ve köylere dağılması icap ediyordu. Çetelerden ve milislerden temizlemek üzere ordunun başkente girmesi doğaldır. Çünkü ordunun başlıca görevi ülkeyi korumak, yabancı müdahalelerin önüne geçmek ve milislerle yüzleşmektir. Libya silahlı kuvvetleri aşiretçi veya partizan değildir. Bu yüzden orduya destek olduk ve yanında yer aldık. Mareşal Halife Hafter ile ilgili daima bir karışıklık söz konusuydu. Hafter, seçilen tek meşru organ olan Libya parlamentosu tarafından ordu komutanlığına atandı. Bu halk ve parlamento tarafından verilen bir karardı.”
Kaddafi ed-Dem, Trablus çevresinde süregelen savaşın, meşru silahlı kuvvetlerle silahlı çeteler arasında vuku bulduğunu belirterek  şu açıklamalarda bulundu:
“Bu politik bir savaş değil. Bu savaş, ordu ile sekiz yıl boyunca Libya'nın zenginliklerini sekiz yıl boyunca silah zoruyla kontrol eden çeteler arasında gerçekleşiyor. Radikalizm ve silahlı çetelerin kalıntıları ile mücadele eden silahlı kuvvetler tarafından gerçekleştirilen operasyonlar ile siyasi arena arasında bir ayrım yapmalıyız. Ordu, özellikle Katar, Tunus, Türkiye, Çad ve Sudan'dan gelen gruplarla mücadele ediyor.  Libyalılar arasındaki diyaloglar farklı cihetlerle sürdürülüyor. Bu diyaloglar, ülke güvenliğin sağlanmasıyla ilgili olan hususlardan farklıdır.”
Kaddafi ed-Dem şöyle devam etti:
“Libya'daki savaş yeni değil, 8 yıldır devam ediyor. İnsanlar sokaklarda öldürüyor ve ölüyorlar. Libya’nın zenginliği ve kaynakları boşa harcanıyor. Bütün bu yıkımın neye hizmet ettiğini bilmiyoruz. Ancak sorumluluk, öncelikle Libya'yı istila etmeye ve imha etmeye karar vermiş olan Batı ülkelerine aittir. 2011'de Libya'yı istila etmeye karar veren Batı ülkeleri bu kararın Libya'yı bu sonuca götüreceğini bilmiyorlar mı? Batı'nın aptal olduğunu sanmıyorum. Bu planlanmış bir şeydi ve şu ana kadarda devam etti. Ülkede yaşananlar hakkında ciddi ve şeffaf soruşturmalar yapmaları gerekiyor. Ayrıca hala ülkeye her taraftan silah, milis ve paralı asker akını var. Dünya bütün bunları görmüyor mu? Dünya bütün bu kaçakçılık faaliyetlerini izliyor. Bütün bunlar onların gözlerinin önünde gerçekleşiyor. Bununla birlikte Katar gibi bazı ülekler Libya'daki aşırılık yanlısı milisleri destekleme konusunda ısrar ediyor. Libya'yı başarısız olmuş bir devlet pozisyonuna sürüklemek istiyorlar.”
Kaddafi'nin adamları nereye gitti?
Albay Muammer Kaddafi rejiminden binlerce asker ve polisin Libya silahlı kuvvetlerinin saflarına dahil olduğunu reddetmeyen Kaddafi ed-Dem, ülkenin silahlı kuvvetlerinin tüm Libyalılara ait olduğunu, tüm parti ve kurumları içerdiğini ve bütün vatandaşlara açık olduğunu belirterek sözlerini şöyle sürdürdü:
“Ordu bir kabile yahut parti değil. Odu içerisinde ülkenin her yerinden gelen askerler var. Bundan dolayı orduya destek verdik ve yanında olduk. Bir kez daha söylüyorum, Kaddafi’nin adamlarıyla silahlı kuvvetler arasında yapılmış herhangi bir anlaşma yok. Ayrıca ordunun saflarından herhangi birinin de Libya'yı yönetme gibi bir niyeti söz konusu değil. Onlar sadece ülkelerini, ülke sınırlarını ve vatandaşlarını savunmak gibi ulusal bir görevi yerine getiriyorlar. Kaddafi destekçilerinive Lübnanlı vatanseverleri Libya ordusunu mevcut savaşlarında desteklemeye iten tek şey,suçlu çeteler, terörist milisler ve paralı askerler tarafından ele geçirilen vatanlarını kurtarmaktır. Ülkeyi silahlı çatışma kabusundan ve kaostan kurtarmaya çalışıyorlar. Muammer Kaddafi'nin Libya monarşisini devirdiği Eylül Devrimi'nin destekçileri olarak değerlendirilen eski rejimin liderlerinin serbest bırakılması ve üzerlerindeki kısıtlamaların kaldırılması çağrısında bulunuyorum.”
Trablus savaşlarının akıbeti
“Libyalıların ellerinde olmuş olsaydı,silahlı kuvvetler Trablus'a saatler içerisinde girerdi” ifadesini kullanan Kaddafi ed-Dem sözlerine şöyle devam etti:
“Ancak karar artık Libyalıların elinde değil. Batı savaşın bir çözüme kavuşmasını reddediyor. Trablus ele geçirildi. Bunu gerçekleştiren herkes Batı’nın gündemine hizmet ediyor ve onun çıkarlarını yerine getiriyor. Batılı ülkeler Libya meselesinin bir çözüme kavuşması konusunda ciddilerse, hatalarını düzeltmek zorundalar. Fakat onlar çatışmayı idare etmekle birlikte çatışmanın sona ermesini istemiyorlar. İstisnasız tüm rakiplerimizle ve hatta Fayiz el-Serrac hükümetine yakın olan kimselerle sürekli görüşüyor ve istişarelerde bulunuyoruz. Kahire'de ve başka yerlerde herhangi bir arabulucu olmaksızın toplantılar yaptık. Libyalılarla konuşmak için herhangi bir arabulucuya ihtiyacımız yok. Trablus'u kontrol eden silahlı gruplarla bile temaslarda bulunduk ve hala görüşmeler yapıyoruz. Hepimiz birbirimizi tanıyoruz ve hepimiz bir çıkış yolu arıyoruz.”


Kaddafi ed-Dem ile o zamanlar Savunma Bakanı olan Abdülfettah es-Sisi arasında gerçekleşen bir toplantıdan (Kaddafi ed-Dem’in özel arşivinden)

“Tüm Libyalılar şimdi krizden kurtulmanın bir yolunu arıyor”
Herkesin bedel ödediğini ve eve dönmek istediğini belirten Kaddafi ed-Dem, “Batılı ülkeler, ellerini ülkenin üzerinden kaldırmalı. Diyalogu bozan taraf onlar” ifadelerini kullandı. Yabancı büyükelçilerin bazı Libyalı tarafları kontrol altına almasından dolayı duyduğu üzüntüyü dile getiren Kaddafi ed-Dem, aralarında iktidarda bulunan kimselerinde bulunduğu bu tarafların elçiliklerden emir beklediklerini söyledi.
Kaddafi ed-Dem, başkalarının müdahalesi olmaksızın ciddi diyalog geçekleştirmek için çaba sarf etmek gerektiğini belirterek, “Bütün Libyalı taraflarla bir araya geliyoruz. Buraya Kahire'ye geliyorlar ve onlarla görüşüyoruz. Bu kişiler arasında bize karşıt kutupta bulunanlarda var. Kendileriyle savaştığımız kimseler buraya, Kahire’ye geliyorlar ve onlarla görüşmelerde bulunuyoruz. İnsanlar çözüm için hazırlar, fakat Libya’da barış olmasını istemeyenler var. Bu kimseler ülkede kaos ve şiddetin devam etmesini istiyorlar. Sadece Libya'da da değil, tüm bölgeyi kuşatan bir durum bu.


Ahmed Kaddafi ed-Dem’in özel arşivinden

Libya ve diğer ülkeler

40 yıldır siyasi ve diplomatik çalışmalarda bulunan ve ayrıca Mısır-Libya İlişkileri Özel Koordinatörü ve Albay Muammer Kaddafi’nin özel elçisi olarak görev yapan Kaddafi ed-Dem,Libya meselesinde yer alan devletlerin ve niyet ve hedefleriyle ilgili bakış açısını şu açıklamalarıyla ortaya koydu:
“Fransa, Libya ordusunun birleşmesini ve terörizm ve aşırılıkçılıkla mücadelesini destekleyerek ülkeye yönelik tutumunu düzeltmeye başladı. Türkiye ve Katar ise başkent Trablus ve diğer bölgelerdeki milisleri desteklemeye devam ediyor. İtalya bu devlet arasında en şiddetli olanlarından. Geçmişte olduğu gibi gelecekte de Libya’yı sömürülecek bir ülke olarak görüyor. İtalya’nında aralarında bulunduğu bazı Batı ülkeleri Libya’ya petrol veya gaz variliymiş gibi muamele ediyor. İtalya'nın bu sömürgeci zihniyeti reddediyoruz. Yalın ayak olduğumuz zamanlarda onlara karşı direndiğimizi ve onları ülkeden kovduğumuzu söylüyoruz. Bugün ise adamlarımız, yeterli tecrübemiz ve yeteneklerimiz var.Ama elimizi barışa uzatıyoruz. Herhangi bir şekilde nefret gütmüyoruz. Onlara sömürgeciliklerinin başarısız bir proje olduğunu hatırlatıyoruz. Fransa, Libya ordusunu destekleyerek ve Libyalı taraflarla temaslarda bulunarak takip ettiği yolu düzeltmeye başladı. Londra, kartlarını İslami radikalizm üzerine oynamaya devam ediyor. Bizimle gerçekleştirdikleri her görüşmede terörist grupları hükümete dahil etme gereği konusunda ısrar ediyorlar. Oysa onların sayısı Libya halkının yüzde 5’ini geçmiyor. Libya krizinden en çok etkilenen ülkeler arasında Mısır ve Cezayir bulunuyor. Tunus ise hala limanları arcılığıyla Libya içlerine silah ve milis geçirmeye devam ediyor. Mısır’daki hükümet, Libya halkını birleştirmek, silahlı kuvvetleri desteklemek, terörizm ve aşırılıkçılıkla mücadele etmek için Libyalı taraflar arasında yoğun diyalog oturumları düzenlemeye çalışıyor. Burada tüm rakiplerimizle bir araya geliyoruz. Ancak bazı Batılı ülkeler duruma müdahale eder etmez süreç çıkmaza giriyor.”

Kaddafi ed-Dem,IndependentArabia editörüyle yaptığı röportaj sırasında(Hüssam Ali, IndependentArabia)

“Milisler, hükümetin bilgisi dahilinde Tunus ve Katar’ın yardımlarıyla ülkeye giriyorlar. Katar rejimi Türkiye ile işbirliği içinde Libya'daki milisleri finanse etmeye devam ediyor. İktidardaki aileye mensup kimselerin de aralarında bulunduğu Katarlılarla temaslarda bulunuyoruz. Bu kişiler Katar’ı Körfez ülkeleri arasında yalnız bırakan ve Arap dünyasındaki bütün devletlerin düşmanlığını kendine çeken mevcut ülke politikasından rahatsızlar. ABD başından beri diğer Avrupa ülkelerinden farklı bir yol takip ediyor. ABD 2011’de savaşın başlamasından bu yanahava savunmasına ve deniz kuvvetlerine yönelik baskınlarda bulundu. Sonra geri çekildi. Şu anki ABD Başkanı Donald Trump'ın gelmesiyle birlikte ABD'nin gerçek yüzü ortaya çıktı. İnsanlar Trump’ın politikaları karşısında şok oluyorlar. Fakat Trump, Filistin'de, Suriye'de, Irak'ta veya başka bir yer fark etmeksizin bölgedeki tüm meselelerde maske takmaksızın hareket ediyor. Bununla başa çıkmak daha kolay.”
Kaddafi ed-Dem kimdir?
Albay Muammer Kaddafi’nin yakınında bulunan isimlerden biri olan Kaddafi ed-Dem, Kaddafi’nin özel elçisi olarak görev yapmasının ve 100’den fazla devlet başkanına gizli ve açık mektup vermesinin yanı sıra, siyasi, diplomatik ve askeri kariyeri ile gurur duyuyor.
Kaddafi ed-Dem, doğudan batıya ve kuzeyden güneye dünyanın çoğu hükümetiyle çalıştığını ve şu ana kadar bu ülkelerin çoğuyla olan temaslarını koruduğunu söylüyor. Ayrıca Libya'yı bu cehennemden çıkarmaktan başka bir şey düşünmediğini dile getirerek, halkın bir an önce istikrara kavuşmasını istediğini belirtti.
Libya devriminde gizli görevler
Albay Kaddafi’nin Ekim 2011’de Sirte’de öldürülmesinden birkaç ay önce rejim etrafındaki savaşların kızışmasıyla birlikte o dönem kulislerde neler olup bittiğine değinen Kaddafi ed-Dem, sözlerini şöyle sürdürdü:
“Albay’ın öldürüldüğü sırada Mısır’da bulunuyordum. Bana Batı ve Libya muhalefetiyle iletişim kurma görevi verilmişti. Batı’nın Libya’ya müdahalesinin ardından, savaşı durdurmak, bir çözüm ve çıkış yolu bulmak üzere özellikle Fransa, İngiltere, İtalya, Rusya, ABD ve Güvenlik Konseyi olmak üzere Batı’yla bir dizi girişimlerde bulunduk. Batı'nın öne sürdüğü en önemli girişim, savaşı durdurma karşılığında Kaddafi'nin bütün güvenceleriyle birlikte istediği ülkeye girebilmesiydi. Bu, krizin başlangıcından son güne kadar kabul edilebilir bir öneri olmadı.
Savaşı durdurma girişimlerini kim engelledi?
Kaddafi sözlerini şöyle sürdürdü:
“Batı ve Arap hükümetleri ile olan temaslarım aracılığıyla Batı, Kaddafi'nin -özellikle Aziziye’deki evine yönelik gerçekleştirilen baskından ve oğlu Seyf'ulArab’ın öldürülmesinin ardından- ülkeden kaçacağını düşünüyordu. Daha sonra Kaddafi, iktidarın veya Güvenlik Konseyi'nin savaş kararları dışında NATO’ya gidip bombardımanların durdurulmasını içeren bir girişim başlattı. Libyalıların hangi rejimi istediklerine karar vermeleri gerekiyordu. Fakat Batı teslim olmasını istedi. Oysa Kaddafi gibi bir adam teslim olmazdı. Kaddafi ile görüşmelerimizden birinde, Güvenlik Konseyi kararlarının kaldırılmasının hemen akabinde Sirte'ye gideceğini söyledi. Fakat Batı önce gitmekte ısrar etti. Kaddafi bunun sadece kendisi için değil bütün Libyalılar içinde bir utanç olduğunu düşünüyordu. Bana, “Görevimi yapacağım. Libya’daki bu güçlerin hepsine karşı zafer kazanamayacağımızı biliyoruz. Fakat üzerimize düşeni yapacağız” dedi. Ruslar ve Afrikalılar ile de görüşmeler yaptık ve bu felakete çözüm bulmaya çalıştık. Ne yazık ki Batı, Kaddafi'den kurtulmaya kararlıydı, bu yüzden Sirte'de Kaddafi'yi öldürdükten sonra ülkeyi kendi kaderine terk ettiler.”
Albay’ın öldürüldüğü an
Kaddafi ed-Dem Albay'ın ölüm anıyla ilgili şunları söyledi:
“Kahire'den Libya’daki en son gelişmeleri izliyor ve takip ediyordum. O günün şafağında Kaddafi ile iletişim kurduk. Bana o sabah çıkacaklarını söylediler.  Kaddafi’nin Sirte'den ayrılmasıyla birlikte her an hedef alınacağı beklentisi içerisindeydik. Kaddafi, Trablus'un yok edilmesini istemediği için Trablus'tan ayrılan bir asker ve siyasidir.


Suudi Arabistan Kralı Abdullah bin Abdülaziz ve Kaddafi ed-Dem (Kaddafi ed-Dem’in özel arşivinden)

“Batı, daha büyük bir proje olan Afrika Birliği’nden dolayı Muammer Kaddafi’yi öldürdü. Çünkü Kaddafi, Birleşmiş Milletler (BM) Afrika projesi üzerinde çalışıyordu ve uzun bir yol kat etmişti. Birleşik Afrika Hükümeti'ni ilan etmemize ramak kalmıştı. Batı, Kaddafi’nin çalışmalara öncülük ettiğini görüyordu. Bu, Batı hegemonyası ve sömürüsü için kabul edilemezdi.”
Kahire'de 10 saat süren çatışmalar
Albay Kaddafi'nin öldürülmesinden sonraki rolü hakkında açıklamalarda bulunan Kaddafi ed-Dem sözlerini şöyle sürdürdü:
“Kaddafi'nin hedef olduğunu ve onun ölümüyle birlikte savaşın bittiğini düşünüyorduk. Daha sonra kararı Libyalılara bıraktık. Fakat olayların bu raddeye varacağını hiç düşünmemiştik. 14 Kasım 2012 ile 11 Mart 2014 tarihleri ​​arasında Mısır'daki Müslüman Kardeşler'le aynı tarihe denk gelen Ali Zeydan hükümetinin yönetimde olduğu sırada, öldürülmem için iki milyar dolar ödül konulmuştu. Gece saat 24:00’da evim basıldı ve gelen kimseler güvenlikten olduklarını söylediler. Yaklaşık 10 saat süren silahlı çatışmalara girdik. Bazı Libyalılar mekanın etrafına toplandılar. Onlardan bazıları yaralandı. Etrafımda bulunan dört Libyalının yaralandığını öğrendim. Havaalanındaki uçaklar iki milyar dolarlık ödemenin ardından beni Libya'ya götürmek için bekliyorlardı.”
Bu aşamada kendisinin büyük bir rol oynadığını belirten Kaddafi ed-Dem, “Bana mevcut felaketin önüne geçmek için tüm dünya ülkeleri, doğudaki Libyalılar ve muhaliflerle temaslarda bulunma görevi verildi” dedi.


Filistin Devlet Başkanı Yaser Arafat ve Ahmed Kaddafi ed-Dem (Kaddafi ed-Dem’in özel arşivinden)

“9 ay hapis yattım. Mahkeme tarafından beraat ettikten sonra, Libya’ya iade edilmem veya ölümümle ilgili bir dizi şok edici gerçek ortaya çıktı. Neler olup bittiğini yakından takip etmeye başladım. Bu aptallar (Libya'nın yeni yöneticileri) insanları tasfiye etmek için nasıl oluyor da yüz milyonlar harcıyorlardı? Libya’yı kontrolü altında alan bu kimselerin Batı'nın ajanları olduğunu düşünmeye başladım. Libya’nın onurunu korumak ve bir çözüm bulmak için tüm Libyalılarla tekrar iletişim kurmak zorundaydık. Bu bağlamda elimizden geleni yaptık ve Ulusal Mücadele Cephesi'ni kurduk.”
2012 Geçiş Konseyi ile müzakereler
Kaddafi ed-Dem, siyasetten uzaklaşma kararı aldıktan sonra geri dönüşünü söz sözleriyle dile getiriyor:
“Albay Kaddafi’nin öldürülmesinin ardından politikadan uzak durmayı tercih ettim. Ancak, 2012 yılında Mısırlı kardeşler aracılığıyla Geçiş Konseyi üyeleri ve Konsey Başkanı Mustafa Abdülcelilile diyalog kurmaya çalıştım. Konsey daha sonra görüşmek üzere Kahire'ye bir delegasyon gönderdi. Tek bir mesajım vardı: Nasıl oluyor da Mısır'da bir milyon Libyalı göçmen bulunuyordu? Ayrıca hiçbir günahı olmadığı halde Tunus'ta olduğu gibi hapishanelerde bulunan onbinlerce kadın, çocuk ve erkek? Yeni yöneticilerin bu felakete hızlı bir çözüm bulması gerekiyordu. Fakat yine çirkin yüzlerini açığa çıkardılar ve cevap vermediler. Daha sonra Mart 2013 tarihinde hedef alındım ve bunu takiben Kahire’de hapishaneye girdim.”
Seyfü’l İslam ve kurtarma projesi
Başta Seyfü’l İslam Kaddafi olmak üzere Albay’ın aile fertleriyle olan temaslarına değinen Kaddafi ed-Dem, bütün siyasi güçlerle temaslarda bulunduğunu ve Seyfü’l İslam ile sürekli bir şekilde iletişim halinde olduğunu söyledi. Kaddafi ed-Dem, temaslarının ailevi mi yoksa daha ziyade siyasi mi olduğuna dair bir soruya, “Öncelikli hedefimiz vatandır. Seyfü’l İslam vatanın bir parçasıdır ve ülkenin yarınına ilişkin bir planı var. Libya'da birçok destekçisi bulunuyor. Libya'da barış ve güvenliğin sağlanmasında büyük katkılar sağlayabilir. Ayrıca diğer güçlerle, destekçilerimizle ve yoldaşlarımızla görüşmelerde bulunuyoruz” diyerek cevap verdi.
Seyfü’l İslam’ın Libya cumhurbaşkanlığı seçimleri için aday olma niyetine değinen Kaddafi ed-Dem, “Aday olmak istediğini söylemiyor, fakat insanlar… Bugünün savaşı kimin yöneteceği meselesi değil, vatanın kurtarılması meselesidir. İktidar mücadelesi için zaman yok. Gemi batıyor. Geminin kurtarılmasının ardından güneş yeniden doğacak ve Libya halkı barış ve hayır vahasına geri dönecek” ifadelerini kullandı.
Sözlerini bitirirken, bu ayın sonunda Mekke’de gerçekleştirilecek olan üç zirveye ilişkin umudunu ve iyimserliğini dile getiren Kaddafi ed-Dem, “Başkalarına saygıyı öngören ve milletimizin kendine olan güvenini yeniden kazandıracak cesur kararlar bekliyoruz” dedi.



SDG’nin devlet kurumlarına entegrasyonu hayata geçirilebilecek mi, yoksa ciddi engellerle mi karşılaşacak?

Suriye Geçiş Dönemi Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ve SDG Genel Lideri Mazlum Abdi, 10 Mart 2025 tarihinde Suriye'nin başkenti Şam'da SDG'nin devlet kurumlarına entegre edilmesini öngören anlaşmayı imzalarken (AFP)
Suriye Geçiş Dönemi Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ve SDG Genel Lideri Mazlum Abdi, 10 Mart 2025 tarihinde Suriye'nin başkenti Şam'da SDG'nin devlet kurumlarına entegre edilmesini öngören anlaşmayı imzalarken (AFP)
TT

SDG’nin devlet kurumlarına entegrasyonu hayata geçirilebilecek mi, yoksa ciddi engellerle mi karşılaşacak?

Suriye Geçiş Dönemi Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ve SDG Genel Lideri Mazlum Abdi, 10 Mart 2025 tarihinde Suriye'nin başkenti Şam'da SDG'nin devlet kurumlarına entegre edilmesini öngören anlaşmayı imzalarken (AFP)
Suriye Geçiş Dönemi Cumhurbaşkanı Ahmed eş-Şara ve SDG Genel Lideri Mazlum Abdi, 10 Mart 2025 tarihinde Suriye'nin başkenti Şam'da SDG'nin devlet kurumlarına entegre edilmesini öngören anlaşmayı imzalarken (AFP)

Suriye Demokratik Güçleri (SDG) ile Suriye devlet kurumları arasındaki entegrasyon sorunsuz şekilde hayata geçirilebilecek mi, yoksa ciddi engellerle mi karşılaşacak? SDG, on yılı aşkın süredir sahip olduğu askerî ve bazı bölgelerdeki sivil nüfuzdan gerçekten vazgeçecek mi? Washington ve Erbil’in himayesinde 30 Ocak’ta varılan anlaşma tüm boyutlarıyla uygulanabilecek mi, yoksa yalnızca belirli başlıklarla mı sınırlı kalacak?

Şarku’l Avsat’ın görüştüğü isimlerin bir kısmı, metinden uygulamaya geçildiğinde başarı şansının sınırlı olduğunu savunurken; diğer bir kesim ise entegrasyon sürecinin bölgesel ve uluslararası destek altında yürütüldüğü sürece başarısızlık için gerçekçi bir neden bulunmadığı görüşünde.

sdvdfv
Suriye'nin Kamışlı kentinde, ABD askeri araçları, DEAŞ tutuklularını Suriye'den Irak'a taşıyan otobüslere eşlik etti (Reuters)

Sürecin başlangıcı, Kamışlı Uluslararası Havalimanı ile Rümeylan petrol sahasının devlete devredilmesiyle olumlu bir tablo çiziyor. Bu adımda bayrak indirme ya da personel gözaltıları gibi sembolik uygulamalara başvurulmaması, tarafların prensipte sürecin başarıya ulaşmasını istediğini gösteriyor. Suriyeliler, ülkenin yeniden birleşmesini, istikrarın sağlanmasını ve ekonomik canlanmayı umut ederken; geriye kalan ayrıntılar hâlâ soru işaretleri barındırıyor ve yanıtların uygulama aşamasında netleşmesi bekleniyor.

Karşılıklı çıkar

Hurşid Deli – Suriyeli Kürt siyaset analisti

Anlaşmanın sahada uygulanmaya başladığı açıkça görülüyor. Bunun başlıca nedeni, net bir yol haritası ve aşamalı adımlar içermesi. En önemlisi ise hem Suriye hükümeti hem de SDG açısından karşılıklı çıkarların söz konusu olması. Şam yönetimi için temel hedef Suriye’nin yeniden birleşmesi iken, SDG açısından çıkar; güçlerinin yerel bir yapı olarak varlığını sürdürmesi ve kontrol ettiği bölgelerin yönetiminde rol almaya devam etmesi. Bu durum, Kürtlerin gelecek dönemde Suriye siyasal yaşamına katılımını da güvence altına alıyor.

Deli’ye göre anlaşma yalnızca Şam ve SDG’nin çıkarlarıyla sınırlı değil; aynı zamanda uluslararası, bölgesel ve Arap desteğine de sahip. Anlaşma, Washington, Paris ve Erbil’in yoğun diplomatik çabaları sonucunda ortaya çıktı ve bu durum sürece bir tür uluslararası koruma ve garanti sağlıyor.

Bu çerçevede, SDG’nin askerî ve sivil kurumlarının Suriye devlet yapısına entegrasyonunun başarısız olacağına dair somut bir gerekçe bulunmadığı görüşü öne çıkıyor. Elbette bazı teknik ve idari zorluklar ortaya çıkabilir; ancak mevcut siyasi ve sahadaki koşullar, bu engellerin aşılmasına imkân tanıyor.

dsvfr
12 Ocak 2026'da Halep'in Şeyh Maksud mahallesinde SDG ile yaşanan çatışmaların ardından (AP)

Deli, anlaşmanın SDG ve Asayiş’in nüfuzundan tamamen vazgeçmesini öngörmediğini, aksine bu nüfuzun Savunma ve İçişleri bakanlıkları bünyesinde yeniden yapılandırıldığını belirtiyor. Asayiş güçlerine önümüzdeki dönemde temel bir rol verilirken, SDG’nin askerî yapısı Haseke’de üç tugaydan oluşan bir tümen ve Kobani’de Halep güvenlik komutanlığına bağlı bir tugay şeklinde organize edilecek. SDG ve Suriye ordusu birlikleri, şehir merkezlerinden Şeddadi ve Cebel’de belirlenecek noktalara çekilecek.

Bu yeniden yapılanmanın hedeflerinden biri de DEAŞ’la mücadelede yeni ve etkin bir mekanizma oluşturmak. SDG’nin bu alandaki uzun tecrübesi ve uluslararası koalisyonla yürüttüğü iş birliği, entegrasyonu askerî açıdan da anlamlı kılıyor.

Ayrıca SDG ve Asayiş’in  isimleri değişse dahi varlığını sürdürmesi, Kürt bölgelerindeki halk için önemli bir güven unsuru olarak görülüyor. Bu durum, Kürt bileşenin dışlanmadığı bir Suriye vizyonunu destekliyor. Cumhurbaşkanı Şara’nın Kürt meselesine yönelik kapsayıcı yaklaşımı ve bu konuda yayımlanan 13 sayılı kararname de süreci güçlendiren unsurlar arasında yer alıyor.

Uygulamada engeller

Samer el-Ahmed – Doğu Suriye uzmanı gazeteci ve araştırmacı

SDG ile varılan anlaşma iki temel faktörün sonucu. İlki, Suriye ordusunun halk desteğiyle birlikte Cezire bölgesinde sahada güç kazanması ve SDG’ye yönelik birikmiş toplumsal tepki. İkincisi ise özellikle ABD’nin tutumundaki değişim ve SDG’ye verilen siyasî-askerî desteğin azalmasıyla birlikte Şam’ın uluslararası koalisyonla yeniden temas kurması.

Teorik olarak anlaşma, SDG için devlet dışı bir askerî yapıdan ulusal bir çerçeveye geçiş açısından tarihî bir fırsat sunuyor. Aynı zamanda Kürtlerin haklarını Suriye devleti içinde elde etmesinin de önünü açıyor.

Ancak uygulamaya geçildiğinde başarı ihtimali sınırlı görünüyor. Zira SDG’nin fiilî yapısı hâlâ büyük ölçüde PKK’nın etkisi altında. Entegrasyon, PKK açısından bölgesel nüfuz, finansman ve stratejik alan kaybı anlamına geliyor ve bu durum örgütün anlaşmayı isteksizce uygulamasına yol açıyor.

Temel sorun, SDG içindeki Suriyeli bazı liderlerin niyetinden ziyade, karar alma yetkisine sahip olmamaları. Ağır silahların devri, Semalka Sınır Kapısı’nın kontrolü, yabancı unsurların bölgeden çıkarılması ve şehirlerden çekilme gibi kritik dosyalar hâlâ çözümsüz.

Bu nedenle süreç, Şeyh Maksud ve 10 Mart anlaşmalarında olduğu gibi zaman kazanmaya dayalı bir modele dönüşebilir. Kısa vadede askerî çatışma ihtimali düşük olsa da, anlaşmanın uygulanmasını zorlamak için baskı unsuru olarak gündeme gelebilir.

Şam yönetimi ise Haseke üzerindeki tam egemenliği yeniden tesis etme konusunda kararlı. Bu hedefin, barışçıl yollarla ya da gerekirse askerî seçenekle hayata geçirilmesi planlanıyor. Sahadaki ve siyasetteki göstergeler, bu yaklaşımın hem halk desteğine hem de bazı uluslararası aktörlerin örtük onayına sahip olduğunu gösteriyor.

Sivil ortak arayışı

Hüseyin Çelebi – Gazeteci yazar

PKK ve Suriye uzantılarının, sahip oldukları nüfuz ve ayrıcalıklardan kolayca vazgeçmesi gerçekçi değil. Özerk yönetim deneyimi, örgütün yarım yüzyıllık mücadelesinin tek somut kazanımı olarak görülüyor. Bu yapı, Esad yönetiminin devrim sürecinde zorunlu olarak verdiği bir alanın ürünüydü.

Çelebi’ye göre entegrasyon büyük ölçüde şekli kalacak. PKK, idari ve güvenlik yapılarını yeraltına taşıyarak “gölge yönetim” yoluyla etkisini sürdürmeye çalışacak. Tehdit, kadrolaşma ve mali baskılar bu stratejinin araçları olmaya devam edecek.

sdervr
Suriye hükümeti heyetinin Pazar günü Kamışlı Uluslararası Havalimanı'nı yeniden açmak için yaptığı ziyaret sırasında Kürt iç güvenlik güçlerine mensup kişiler havalimanı dışında nöbet tutuyor (Reuters)

Bu nedenle entegrasyonun başarısı, Şam’ın yaklaşımına bağlı. PKK’nın geçmişte imzaladığı anlaşmalara uymadığı biliniyor. Hükümetin yalnızca silahlı güç olduğu için SDG’yi ödüllendirmemesi, buna karşılık Kürt toplumundan sivil ortaklar bularak onları desteklemesi gerektiği vurgulanıyor.

Entegrasyonun önündeki 3 temel engel

El-Mu‘tasım Keylani – Hukuk ve uluslararası ilişkiler araştırmacısı

Haseke’deki entegrasyon süreci, yalnızca idari değil; Suriye krizinin özüne dokunan çok katmanlı bir sınav niteliği taşıyor.

Birinci engel, derinleşmiş güven krizidir. Yıllar süren çatışmalar ve fiilî özerk yönetim deneyimi, hem Kürt toplumunda hem de merkezî otorite çevrelerinde karşılıklı kaygılar yarattı. Bu kriz, yalnızca söylemlerle değil; somut garantiler ve şeffaf mekanizmalarla aşılabilir.

İkinci engel, egemenlik ve güvenlik boyutudur. Çoklu askerî otoriteler ve sınır aşan bağlantılar, ulusal entegrasyonu zayıflatıyor. Silahlı yapılar arasındaki sadakat çatışması sona ermeden kalıcı istikrar mümkün değil.

Üçüncü engel ise ekonomik ve hizmet alanındaki zorluklar. Haseke halkı entegrasyonu, günlük yaşamındaki iyileşmelere göre değerlendirecek. Hizmetlerde ve gelir dağılımında yaşanacak başarısızlıklar, sürecin meşruiyetini hızla aşındırabilir. Ayrıca yerel yönetimden devlet yapısına geçişte net bir ademimerkeziyetçilik vizyonunun olmaması, entegrasyonu biçimsel bir adıma dönüştürme riski taşıyor.

Sonuç olarak Haseke’deki entegrasyon; güven, egemenlik, ekonomi ve yönetişim başlıklarında eş zamanlı sınavlarla karşı karşıya. Bu engellerin aşılması, geçici denge politikalarıyla değil; hukuka dayalı, kapsayıcı ve ulusal bir projeyle mümkün olabilir.


Türkiye ve Ürdün, Gazze’de barış planının uygulanmasının sürdürülmesi gerektiğini belirtti

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, cumartesi günü İstanbul’da Ürdün Kralı II. Abdullah’ı kabul ederken (Türkiye Cumhurbaşkanlığı)
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, cumartesi günü İstanbul’da Ürdün Kralı II. Abdullah’ı kabul ederken (Türkiye Cumhurbaşkanlığı)
TT

Türkiye ve Ürdün, Gazze’de barış planının uygulanmasının sürdürülmesi gerektiğini belirtti

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, cumartesi günü İstanbul’da Ürdün Kralı II. Abdullah’ı kabul ederken (Türkiye Cumhurbaşkanlığı)
Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, cumartesi günü İstanbul’da Ürdün Kralı II. Abdullah’ı kabul ederken (Türkiye Cumhurbaşkanlığı)

Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Ürdün Kralı II. Abdullah, Gazze’de barış planının hayata geçirilmesinin önemini, ateşkesin kalıcı biçimde sürdürülmesini, yeniden imar sürecinin başlatılmasını ve bölge halkına insani yardımların kesintisiz ulaştırılmasını ele aldı.

Türk kaynaklara göre, Erdoğan ile Kral II. Abdullah, cumartesi günü İstanbul’daki Dolmabahçe Sarayı’nda bulunan Cumhurbaşkanlığı Ofisi’nde gerçekleştirdikleri görüşmede, iki ülke arasındaki ilişkiler ile bunların farklı alanlarda geliştirilme yollarını değerlendirdi; bölgesel ve uluslararası gelişmeleri masaya yatırdı.

Ürdün Kralı’nın, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın daveti üzerine Türkiye’ye yaptığı kısa ziyaret kapsamında, iki lider önce baş başa bir görüşme gerçekleştirdi, ardından iki ülke heyetlerinin katılımıyla genişletilmiş bir toplantı yapıldı.

Görüşmelerde Gazze’deki son durum ve barış planının ikinci aşamasının uygulanması ayrıntılı biçimde ele alındı. Taraflar, ateşkesin sürdürülmesi gerektiğini vurgularken, devam eden İsrail ihlallerini kınadı; insani yardımların sürdürülebilir şekilde ulaştırılmasının önemine ve Filistinlilerin zorla yerinden edilmesine yönelik her türlü girişimin reddedilmesi gerektiğine dikkat çekti.

Toplantılarda ayrıca Suriye’deki gelişmeler de ele alındı. Erdoğan ve Kral II. Abdullah, Suriye’nin toprak bütünlüğü ve egemenliğinin korunmasının, ülkenin istikrarını sarsmaya yönelik girişimlerin reddedilmesinin ve Suriyelilerin ülkelerine gönüllü ve güvenli şekilde dönüşlerinin sağlanmasının gerekliliğini vurguladı.

Kaynaklara göre, ikili ve genişletilmiş görüşmelerde bölgedeki diğer gelişmeler de değerlendirildi; taraflar, bölgesel istikrarın sağlanması için iş birliği ve ortak çalışma iradesini teyit etti.

efrgt87kı8
Erdoğan ile Ürdün Kralı’nın, iki ülke heyetlerinin katılımıyla gerçekleştirdiği genişletilmiş görüşmelerden bir kare (Türkiye Cumhurbaşkanlığı)

Görüşmelere Türkiye tarafında Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler, MİT Başkanı İbrahim Kalın ve Cumhurbaşkanlığı Dış Politika ve Güvenlik Başdanışmanı Akif Çağatay Kılıç katılırken, Ürdün tarafından da muhatap isimler yer aldı.

Ürdün Kralı’nın Türkiye ziyareti, Türkiye ile Suriye arasındaki Cilvegözü (Bab el-Hava) sınır kapısı üzerinden Türkiye ve Yunanistan’a yönelik kara taşımacılığının 15 yıl aradan sonra yeniden başlatılmasının hemen ardından gerçekleşti.

Ulaştırma bakanlıkları arasında yürütülen ortak koordinasyon ve çabalar sonucunda gümrük ve idari engellerin kaldırılmasıyla hayata geçirilen uygulama kapsamında, cuma günü üç tır deneme amaçlı olarak Türkiye topraklarına giriş yaptı.

Söz konusu adımın, bölgesel kara taşımacılığı haritasında nitelikli bir sıçrama yaratması ve Ürdün’ü, Suriye ve Türkiye üzerinden Avrupa kıtasına bağlayan önemli bir ticaret hattını yeniden canlandırması bekleniyor. Bu hat, Cilvegözü (Bab el-Hava) ve Öncüpınar (Bab es-Selame) sınır kapıları üzerinden işleyecek.


Arap ve İslam dünyası, İsrail’in Batı Şeria üzerinde egemenlik kurma girişimini reddediyor

İşgal altındaki Batı Şeria’nın El Halil kentinin batısında, Filistinlilere ait evler ve dükkanlar İsrail buldozerleri tarafından enkaz yığınlarına dönüştürüldü. (AFP)
İşgal altındaki Batı Şeria’nın El Halil kentinin batısında, Filistinlilere ait evler ve dükkanlar İsrail buldozerleri tarafından enkaz yığınlarına dönüştürüldü. (AFP)
TT

Arap ve İslam dünyası, İsrail’in Batı Şeria üzerinde egemenlik kurma girişimini reddediyor

İşgal altındaki Batı Şeria’nın El Halil kentinin batısında, Filistinlilere ait evler ve dükkanlar İsrail buldozerleri tarafından enkaz yığınlarına dönüştürüldü. (AFP)
İşgal altındaki Batı Şeria’nın El Halil kentinin batısında, Filistinlilere ait evler ve dükkanlar İsrail buldozerleri tarafından enkaz yığınlarına dönüştürüldü. (AFP)

Suudi Arabistan, Ürdün, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), Katar, Endonezya, Pakistan, Mısır ve Türkiye dışişleri bakanları, İsrail’in işgal altındaki Batı Şeria’da yasa dışı İsrail egemenliğini dayatmayı, yerleşimleri pekiştirmeyi ve yeni bir hukuki ve idari fiili durum oluşturmayı hedefleyen karar ve uygulamalarını en sert ifadelerle kınadı. Söz konusu adımların, Batı Şeria’nın yasa dışı ilhakına yönelik girişimleri hızlandırdığı ve Filistin halkının zorla yerinden edilmesine yol açtığı vurgulandı.

Suudi Arabistan Dışişleri Bakanlığı tarafından yayımlanan ortak bildiride, İsrail’in işgal altındaki Filistin toprakları üzerinde herhangi bir egemenliğinin bulunmadığı bir kez daha yinelendi. Bakanlar, İsrail’in Batı Şeria’da sürdürdüğü yayılmacı politikalar ve hukuka aykırı uygulamaların bölgede şiddeti ve çatışmayı körüklediği uyarısında bulundu.

fevfev
İsrail ordusuna ait buldozerler, Batı Şeria’nın Ramallah kentinin batısındaki Şukba köyünde Filistinlilere ait üç evi yıktı. (AFP)

Bakanlar, bu hukuka aykırı uygulamaları kesin bir dille reddettiklerini belirterek, söz konusu adımların uluslararası hukukun açık bir ihlali olduğunu, iki devletli çözümü baltaladığını ve Filistin halkının 4 Haziran 1967 sınırları içinde, başkenti Kudüs olan, bağımsız ve egemen bir devlet kurma yönündeki devredilemez hakkına saldırı niteliği taşıdığını vurguladı. Açıklamada, bu uygulamaların bölgede barış ve istikrarın sağlanmasına yönelik devam eden çabaları da sekteye uğrattığı ifade edildi.

Bakanlar ayrıca, işgal altındaki Batı Şeria’da hayata geçirilen bu yasa dışı uygulamaların hükümsüz ve geçersiz olduğunu, Birleşmiş Milletler (BM) Güvenlik Konseyi’nin özellikle 1967’den bu yana, Doğu Kudüs dahil olmak üzere işgal altındaki Filistin topraklarının demografik yapısını, karakterini ve statüsünü değiştirmeyi amaçlayan tüm İsrail uygulamalarını kınayan 2334 sayılı kararı başta olmak üzere BM kararlarının açık ihlali anlamına geldiğini kaydetti. Açıklamada, 2024 yılında Uluslararası Adalet Divanı (UAD) tarafından yayımlanan danışma görüşüne de atıf yapılarak, İsrail’in işgal altında bulunan Filistin topraklarındaki politika ve uygulamalarının ve bu topraklardaki varlığının hukuka aykırı olduğu hatırlatıldı.

sdfrg
İsrailli askerler, işgal altındaki Batı Şeria’nın El Halil kentinde yerleşimcilerin yaptığı bir tur sırasında nöbet tutuyor. (Reuters)

Bakanlar, uluslararası topluma yasal ve ahlaki sorumluluklarını üstlenmesi çağrısını yineleyerek, İsrail’i işgal altındaki Batı Şeria’da tehlikeli tırmanışı ve yetkililerinin kışkırtıcı açıklamalarını durdurmaya zorlaması gerektiğini vurguladı.

Açıklamada, Filistin halkının kendi kaderini tayin etme hakkının ve iki devletli çözüm temelinde, uluslararası meşruiyet kararları ile Arap Barış Girişimi doğrultusunda devletini kurma yönündeki meşru taleplerinin karşılanmasının, bölgede güvenlik ve istikrarı garanti altına alacak adil ve kapsamlı bir barışa ulaşmanın tek yolu olduğu ifade edildi.