ABD ile İran arasında salı günü Cenevre’de başlaması beklenen ikinci tur temasların yeni bir diplomatik pencere açması öngörülüyor. Bu durumda Başkan Donald Trump’ın İran’da “rejim değişikliğinin olabilecek en iyi şey” olabileceğini söylemesi, Washington’un mesajlarının tonunu sertleştirdi. Böylece “genişletilmiş nükleer anlaşma” söyleminden, Tahran’daki siyasi meşruiyeti sorgulayan bir söyleme geçilmiş oldu.
Münih Güvenlik Konferansında konuşan ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Bloomberg’e verdiği demeçte, “Başkan Trump İran ile bir anlaşma yapmayı tercih ediyor ancak bu son derece zor” dedi. Rubio diğer yandan, “Eğer İran lideri Ali Hamaney Trump’la görüşmek isterse, bu yarın gerçekleşebilir” ifadelerini kullandı.
Askerî takvimle paralel diplomasi
Yükselen söylemin askerî takvimden bağımsız olmadığına dikkat çekiliyor. Amerikan basınında yer alan değerlendirmelere göre ikinci uçak gemisi Gerald Ford’un Karayipler’den Ortadoğu’ya ulaşması üç ila dört hafta sürecek. Bu süre, Trump’ın anlaşma için işaret ettiği zaman dilimiyle ve Pentagon’un hava savunma sistemleri, uçaklar ve geniş çaplı operasyon için gerekli destek unsurlarını yeniden konuşlandırması için ihtiyaç duyduğu takvimle büyük ölçüde örtüşüyor.
Bu eşzamanlılık, “baskı altında müzakere” ifadesini somutlaştırıyor: Hızlı ilerlemesi hedeflenen diplomatik süreç ile ağır ama istikrarlı biçimde ilerleyen askerî hazırlık süreci.
Şarku'l Avsat'ın Reuters'ten aktardığına göre ABD’nin özel temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner’in, Umman’ın arabuluculuğunda Cenevre’de İran heyetiyle görüşmesi bekleniyor. Aynı gün Ukrayna savaşıyla ilgili temaslar da gündemde olacak.
Dosyaların bu şekilde iç içe geçmesi, Beyaz Saray’ın “paralel baskı” yöntemini benimsediğini gösteriyor. Washington, birden fazla dosyayı aynı müzakere masasında tutarken, askerî gücünü farklı operasyon alanlarına hızla kaydırabilme yeteneğini de sergiliyor.
Uydu görüntüsünde Gerald Ford uçak gemisi Karayipler'de seyrediyor (Reuters).
“Rejim değişikliği” gölgesinde Cenevre
Trump’ın “rejim değişikliği” ifadesi ise temel bir soruyu gündeme getiriyor: Bu, müzakere çıtasını yükseltmek için kullanılan azami bir koz mu, yoksa gerçek bir hedef değişikliği mi?
Yakın dönem deneyimleri, Washington’un birçok konuda en sert ifadeleri daha sonra adım atabileceği “manevra alanı” yaratmak için kullandığını gösteriyor. Ancak Tahran’ın genellikle açık bir düşmanlık niyeti olarak yorumladığı bu kadar ağır bir kavramın devreye sokulması, nükleer sınırlamalara ilişkin teknik uzlaşının kurgulanmasını zorlaştırabilir.
Beyaz Saray ise Başkan’ın “tüm seçenekleri masada tuttuğunu” ve nihai karar öncesi farklı görüşleri dinlediğini belirtiyor. Kriz dönemlerinde sıkça kullanılan bu ifade, görünürde zıt iki hattın bir arada yürütülmesine imkân tanıyor: Hedefi “anlaşma” olarak sunan diplomatik süreç ile “alternatifin hazır olduğu” mesajını veren askerî hazırlık süreci.
Ancak karşı tarafın, müzakerelerin askerî operasyon ya da rejim değişikliği için zemin hazırladığı yönündeki şüpheleri bertaraf etmesi zorlaşabilir.
Harekât hazırlığı ve caydırıcılık
Gerald Ford uçak gemisinin bölgeye sevki, ABD’nin deniz gücü ağırlığını artırarak caydırıcılığı güçlendirmeyi amaçlıyor. Bu adım, özellikle İran’dan gelebilecek olası bir karşılığın yalnızca doğrudan ABD çıkarlarını değil, çeşitli ülkelerdeki üsleri ve ortakları da hedef alabileceği dikkate alındığında önem taşıyor.
Pentagon’un yalnızca saldırı kapasitesini değil, konuşlu birliklerin korunmasını da hesaplaması gerekiyor. Ordu için gereken yaklaşık bir aylık hazırlık süresi ile ikinci uçak gemisinin bölgeye varışı örtüşürken, yönetimin Cenevre görüşmelerine yüksek bir tehdit eşiği ile başlamak istediği değerlendiriliyor.
Bu durumda sert söylemin, askerî hazırlık tamamlanana kadar siyasi anlamda “zaman kazanma” amacı taşıdığı da belirtiliyor. Bir tarafta İran üzerinde baskı korunurken, arka planda askerî hazırlık süreci ilerliyor.
ABD Başkanı Donald Trump (AFP)
Yanlış değerlendirmenin tehlikeleri
Tahran’ın ise iki yönlü strateji izleyebileceği öngörülüyor: Kamuoyu önünde “tehdit altında müzakereyi” reddeden sert bir tutum göstermek, aynı zamanda Beyaz Saray’ın siyasi “başarı” ilan etmesine imkân verecek kısmi ya da aşamalı bir anlaşmaya açık olup olmadığını test etmek.
Washington’un taleplerinin nükleer dosyanın ötesine geçerek balistik füzeler ve bölgesel nüfuz alanlarını kapsaması, İran açısından içerideki siyasi maliyeti artırabilir. Bu da Tahran için “zaman kazanma” seçeneğini daha cazip hâle getiriyor olabilir.
Sonuç olarak Trump’ın açıklamaları, kesinleşmiş bir karar ilanından ziyade “zorlayıcı diplomasi” olarak değerlendiriliyor: Siyasi hedef çıtasını yükseltmek, bunu somut askerî hazırlıklarla desteklemek ve Cenevre’de şartlı uzlaşı kapısını açık tutmak. Ancak söylemin “rejim değişikliği” eşiğine yaklaşması, orta yol alanını daraltırken, taraflardan birinin müzakereleri kaçınılmaz bir operasyonun örtüsü olarak algılaması hâlinde yanlış hesap riskini de ortaya çıkarıyor.
Mesud Barzani’nin internet sitesinde yayınlanan, Maliki’yi Erbil’de ağırladığı fotoğraf (Arşiv)
