Yakında… Çin uçakları

Amerikan Boeing şirketi, 1970 yılına kadar dünya uçak sanayi piyasasını tekelinde tutuyordu. O yıl çeşitli Avrupa ülkeleri, bu stratejik sanayi sektöründe rakip olmak ve 1916 yılında kurulan Boeing’in tekelini kırmak için Airbus şirketini kurmaya karar verdi. Uçak endüstrisinin öneminden dolayı her iki şirket de hükümet tarafından desteklendi. Bu durum, geçen ay söz konusu anlaşmazlıkları geçici bir şekilde sona erdiren bir anlaşmaya varana kadar son 17 yıldır devam eden bir anlaşmazlığa yol açmıştı. Bu anlaşmanın yapılmasının nedeni, Boeing ve Airbus’ın ortak düşmanı olan Çin’in Comac şirketinin piyasaya girmesiydi. Zira Comac, 2021 yılının sonunda sivil uçak üretimine resmi olarak başlayacağını duyurdu.
Comac şirketi, 2008 yılında Çin Savaş Uçakları Sanayi Kurumu’nun bir kolu olarak ortaya çıktı. Çin hükümeti, söz konusu dönemden bu yana Comac’a yatırım yapıyor. Çin hükümetinin şirkete 49 ila 72 milyar dolar arasında bir harcama yaptığı tahmin ediliyor. Pekin, şirketin projeleri sık sık sekteye uğramasına rağmen şirkete desteğini sürdürdü. Çin Devlet Başkanı, 2014 yılında kendisiyle yapılan bir görüşmede Çin’in uçak satın almak için milyarlarca para harcadığını ve artık bu paraları uçak geliştirme projelerine yatırmanın zamanı geldiğini söyledi.
Çin aslında uçak talebi pastasında önemli bir orana sahip. Öyle ki pandemiden önce Boeing şirketinin dörtte birlik üretimi talebin sürekli arttığı Çin pazarına gidiyordu. Boeing, önümüzdeki 20 yıl içerisinde Çin’in yaklaşık 1,73 trilyon dolar maliyetinde 8 bin 600 civarında uçak almasını öngörüyor. Çin hükümeti, bu büyük miktarın Çin dışına çıkmasını istemiyor. Bunun için en azından yakın vadede bu paranın dışarı çıkmasını engellemeyi amaçlıyor. Çin’in bir süre sonra küresel anlamda rekabet edebilmek için Comac uçaklarını pazarlama konusunda kendi iç pazarından yararlanması da bekleniyor. Boeing uzmanları, Comac’ın uluslararası rekabete yaklaşık 10 yıl sonra mevcuttaki C919 modeliyle gireceğini ve o zamana kadar iç pazar ihtiyacını karşılamakla yetineceğini tahmin ediyor. Comac, bu yılın sonuna kadar teslim etmeyi planladığı yaklaşık bin uçak siparişi aldığını açıkladı. Ancak Batı, Comac’ın bu uçakları teslim edebilme gücünden şüpheli. Ayrıca Batı merkezli birçok medya organı, bu taleplerin Çin hükümetinin Comac şirketini desteklemek için uçak firmalarına baskı yapması sonucu geldiğini belirtti.
Ancak Comac, uçak yapımında halen Batı teknolojisine bağımlı. Uçak parçalarının çoğu ve en önemlileri Batılı şirketlerden ithal edilirken Çin’de üretilen yedek parçalar ise Comac uçaklarının mevcut modelinde sınırlı bir şekilde kullanılıyor. Sivil havacılık endüstrisindeki tedarik zinciri, üretim noktasında en karmaşık konulardan biridir. Zira uçaktaki yedek parça sayısı 500 bini geçmektedir. Bu parçalar da onlarca firma tarafından üretilmektedir. Fonksiyon ve yönetim açısından bu bileşenler arasındaki uyum ise son derece karmaşıktır. Üstelik Comac, ihtiyaç duyduğu ileri teknolojiye ek olarak Airbus ve Boeing şirketlerinin sahip olduğu tecrübelerden de yoksun. Zira Airbus, havacılık alanındaki araştırmalarına yüz yılı aşkın süre önce başladı. Boeing ise yaklaşık 50 yıllık bir tecrübeye sahip. Airbus ve Boeing’in kaydettiği gelişme aralarında devam eden rekabetten kaynaklandı. Diğer yandan bu şirketler, müşterilerin eğilimlerini ve isteklerini karşılamadaki başarının sırlarına da hakim. Bu iki dev şirket arasındaki ortak 150 yıllık tecrübeye nazaran Comac, 20 yıldan daha az bir deneyime sahip. Ayrıca Comac, projelerinin başarısız olmasıyla ve teslim tarihine sadık kalmamasıyla tanınıyor.
Çin’in sivil havacılık endüstrisine girişi, Batı’nın bu sektördeki egemenliğine gerçek bir tehdit oluşturmaktadır. Batı’nın kendisini diğerlerine karşı tek bir güç olarak gördüğünden şüphelenenler, Boeing ve Airbus’ın Comac gibi ortak bir tehdidin ortaya çıkmasıyla aralarındaki anlaşmazlıkları nasıl bir kenara bıraktıklarına bakabilir. ABD’nin eski Başkanı Donald Trump’ın Huawei şirketine karşı yaptığı gibi Batı da tedarikçi şirketlerine baskı uygulayarak Çin’i kıskaca alabilir. Öyle görünüyor ki Çin, her halükârda bu projeye devam edecek. Şu an için bu baskılara boyun eğecek gibi görünmüyor. Zira uçak sanayinde büyük bir ilerleme kaydetti. Ayrıca Comac, küresel anlamda rekabet edebilmek için iç pazarda sınırsız bir desteğe sahip.