İran ile tam ölçekli bir savaş, küresel enerji piyasalarındaki dengeleri alt üst etti ve 2025 sonlarında yaşanan göreceli sakinliğin ardından petrol fiyatlarını yeniden jeopolitik sahnenin ön cephesine taşıdı. Artan gerilimlerle birlikte, yaklaşık 1,3 milyar dolarlık günlük petrol ve doğalgaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği su yolu olan Hürmüz Boğazı, arz ve talep hesaplarında en önemli unsur haline geldi. Bu hayati arterde meydana gelen herhangi bir sıkıntı, fiyatlara anında yansıyor ve bu da Brent petrol fiyatlarında hızlı bir artış beklentisini açıklıyor.
İlk tahminler, gerilimin yönetilebilir sınırlar içinde kalması halinde fiyatların varil başına yaklaşık 85 dolara yükselebileceğini gösteriyor; ancak çatışma genişlerse veya arz daha uzun süre aksarsa fiyatlar 90 hatta 100 doları aşabilir. Bazı kötümser senaryolar daha da ileri giderek, Hürmüz Boğazı'nın fiilen ve uzun süreli kapanması veya bölgesel enerji tesislerinin doğrudan saldırılara maruz kalması durumunda fiyatların 140 dolara ulaşabileceği olasılığından bahsediyor.
İran günde 3 milyon varilden biraz fazla petrol üretiyor ve üretiminin yaklaşık üçte ikisini ihraç ediyor; en büyük pay ise Asya'ya, özellikle de ithalatının yaklaşık yüzde 14'ünü İran petrolünden karşılayan Çin'e gidiyor. Bu nedenle, İran ihracatındaki herhangi bir aksama sadece bölgeyi değil, küresel tedarik zincirlerini de etkileyecek ve önceki enflasyon dalgalarından henüz tam olarak iyileşememiş büyük sanayi ekonomileri üzerinde baskı oluşturacaktır.
Ne var ki durum tek taraflı değil; aşırı fiyat artışlarını sınırlayan dengeleyici faktörler de var. Birincisi, İran'ın Hürmüz Boğazı'nı uzun bir süre kapatma gücü, gemilere eşlik etmek ve nakliye yollarını güvence altına almak için uluslararası deniz kuvvetleri hazırlıkları göz önüne alındığında, bir dizi savunma uzmanı tarafından hâlâ sorgulanıyor. İkinci olarak, piyasalar son yıllarda jeopolitik şokları daha hızlı absorbe etmeye alıştı ve büyük güçlerin elinde bulunan stratejik rezervlerden yararlanarak ciddi arz sıkıntılarını önledi.
Üçüncü faktör ise bazı OPEC ülkelerinin yaklaşık 3,5 ila 3,7 milyon varil/gün olarak tahmin edilen, kabaca İran üretimine eşdeğer yedek üretim kapasitesidir. Birçok üretici ülke, gerekirse bu yedek kapasiteyi kullanmaya hazır olduğunu açıkladı; bu da piyasaları sakinleştirmeyi ve fiyat artışlarını önlemeyi amaçlıyor. 2024 ve 2025 gerilimleri de dahil olmak üzere geçmiş deneyimler, keskin artışları genellikle tırmanmanın sınırları netleştiğinde hızlı düzeltmelerin takip ettiğini göstermektedir.
Ulaşım açısından, Hürmüz Boğazı'nın geçici olarak kapanması durumunda bile, nakliye şirketleri ya Körfez dışındaki limanlara petrol taşıyan mevcut boru hatları aracılığıyla ya da Kızıldeniz ve Akdeniz limanlarına daha fazla güvenme yoluyla alternatif rotalar arayacaklardır. Bu alternatifler, Boğaz'dan geçen hacmi tam olarak telafi etmese de şoku hafifletecek ve durum istikrara kavuşana kadar piyasalara bir nefes alma alanı açacaktır. Aynı şekilde üretim, dünyanın diğer bölgelerinde de artırılabilir.
Kısa vadede, daha yüksek nakliye ve sigorta maliyetleri ve belki de doğrudan etkilenen ülkelerdeki bazı benzin istasyonlarında, saldırıdan sonra Tahran'da olduğu gibi, daha uzun kuyruklar görmemiz muhtemel. Ancak çatışma sınırlı kalır ve büyük bölgesel tesisleri hedef alacak şekilde genişlemezse, fiyat artışı yönetilebilir olarak kalabilir. Piyasalar, doğaları gereği, gerçek arz ve talep dinamiklerine dönmeden önce başlangıçta aşırı tepki verme eğilimindedir.
Ekonomik olarak, varil başına 90 veya 100 doların üzerindeki herhangi bir sürekli artış, küresel enflasyon oranlarını etkileyecek ve özellikle Avrupa ve gelişmekte olan ekonomilerde hane halkının satın alma gücü üzerinde baskı oluşturacaktır. Küresel finans krizinden bu yana, dünya reel gelirlerde kademeli bir erozyon yaşadı ve herhangi bir yeni enflasyon dalgası, faiz oranları ve devlet sübvansiyonları hakkındaki tartışmayı yeniden alevlendirebilir. Bu nedenle, merkez bankaları, enerji piyasalarındaki şokun diğer sektörlere de yayılmasından endişe ederek gelişmeleri çok dikkatli bir şekilde takip ediyorlar.
İran petrolünün en büyük ithalatçısı olan Çin'de, Pekin'in önemli stratejik rezervlerine ek olarak, indirimli fiyatlarla uzun vadeli sözleşmeleri olmasına rağmen, etki doğrudan hissedilecektir. Bununla birlikte, genel bir fiyat artışı, açığın bir kısmı diğer kaynaklardan karşılanabilse bile, ithalat maliyetini artıracaktır.
Siyasi açıdan, bu tırmanma, kasım ayında yapılacak ara seçimlerin yaklaştığı Amerika Birleşik Devletleri'nde hassas bir döneme denk geliyor. Yakıt fiyatları, Amerikan seçmenini etkileyen önemli bir faktör ve herhangi bir keskin artış, yönetimin popülaritesini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle, hesaplar oldukça dakik görünüyor; fiyatların yurt içinde kontrolden çıkmasına izin vermeden stratejik hedeflere ulaşacak şekilde çatışmayı yönetmek gerekiyor. Amerikan tarihi, dış savaşların her zaman ekonomik ve seçim hesapları ile iç içe geçtiğini ve enerji piyasasındaki istikrarın herhangi bir başarılı siyasi denklemin temel unsuru olduğunu göstermektedir.
Sonuç olarak, dünya küresel enerji sisteminin dayanıklılığını test eden yeni bir sınav ile karşı karşıya. En kötü senaryo teorik olarak mümkün, ancak kaçınılmaz değil. Stratejik rezervler, yedek üretim kapasitesi, alternatif tedarik rotaları ve diplomatik araçlar arasında, şoku kontrol altına almak için bolca alan var. Önümüzdeki haftalarda fiyatların yönü, gerilimin seyrine ve kapsamına bağlı olacaktır; eğer sınırlı kalırsa, fiyatlar 85 dolar civarında sabit kalabilir, eğer genişleme devam ederse, 100 dolar seviyesine yaklaşabilir, hatta bu seviyeyi aşabilir. Her halükarda, petrol piyasaları jeopolitik ve küresel ekonomi arasındaki hassas dengenin kesin bir yansıması olmaya devam edecektir.
Ayrıca, ilk günlerdeki gelişmeler yatırımcı beklentilerini şekillendirmede çok önemli olacaktır; müzakere kanallarının açıldığına veya operasyonlara yönelik daha ölçülü bir yaklaşıma dair herhangi bir işaret, hızla ekranlara yansıyacak, spekülasyonu azaltacak ve küresel piyasalara bir miktar istikrar kazandıracaktır.
