Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) Dışişleri Bakanlığı tarafından düzenlenen ve çeşitli ülkelerden mevcut ve eski yetkililerin yanı sıra birçok gözlemciyi bir araya getiren Sir Bani Yas Sempozyumu'nun 17. yıllık toplantısına katıldım. Toplantı, birilerinin konuşması hakkında açıklamalarda bulunmadan, güvenlik ve barış konularını tartışmaya odaklanıyor ve böylece bir dereceye kadar dürüstlüğe ve açık olmaya imkan tanıyor. Güvenin azaldığı bir dünyada, toplantının değeri, popüler söylemin ötesinde fikirleri incelemek ve başkalarının hesaplarını anlamakta yatıyor.
Bu makalede hepsini ele alamayacağımız on konu gündeme getirildi. Bunlardan önemli olduğunu düşündüğüm beş tanesini seçeceğim; bölgenin değişen dünya düzenindeki konumu, İran'daki iç baskılar, İsrail'in gelecek dönemdeki şekli, devlet dışı grupların geleceği ve Washington'daki durum. Diğer konular da önemli, ancak bu makalenin kapsamı dışında.
İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra kurulan uluslararası sistem, büyük ve orta güçler tarafından çekişmeli, kontrol mekanizmalarından yoksun ve Güvenlik Konseyi'nin kontrol altına alamadığı patlak veren sıcak çatışmalara sahne olan bir karmaşa içinde. Mevcut uluslararası sahne bu şekilde.
İran dosyasında, eski liderliğin kaybının karar alma merkezlerini parçaladığı ve Tahran'ın davranışlarını tahmin etmeyi zorlaştırdığı yönündeki değerlendirmeler öne çıktı. Çatışma uzadıkça, Hürmüz Boğazı'nı kontrol etme gücü azalırken, nükleer mesele ve vekillerinin kaderi çözümsüz kaldı. Bu “ne savaş ne de barış” durumu iç cephede baskı yaratıyor, ancak tek başına rejimin izleyebileceği yöne dair bir cevap sunmuyor.
Tartışmalar, yaptırımların rejimin davranışlarını tamamen kontrol edememesine değindi; çünkü rejim, büyük güçlerden ve komşu ülkelerden, bir kısmı resmi bankacılık kanallarının dışında yönlendirilen bir tür destek alıyor. İç cephede ise ekonomik baskılar artıyor. Dillendirilen dikkat çekici gözlemlerden biri, büyük şehirlerde restoranlara göre daha ucuz bir alternatif olarak görüldüğü için kafelerin sayısının üç katına çıktığıydı. Bu gözlem, ekonomik baskı altında değişen tüketim kalıplarını anlamaya yönelik bir girişimdi.
Dini Lider'den sonra otorite için yarışan dört kurum var: Devrim Muhafızları, Besic milisleri, Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreterliği ve Meclis Başkanlığı. Bu liderlerin çoğunun kırsal kesimden gelmesi dikkat çekici. Burada önemli olan nokta, İran'ı yalnızca resmi kanallar üzerinden yorumlamanın yanıltıcı olabileceğidir. Asıl soru, gerçek karar alma gücü ve başkalarını buna uymaya zorlama yetkisine sahip olanın kim olduğudur.
Irak, Lübnan ve Yemen'deki sorunların önemli bir kısmı İran'ın rolüyle bağlantılı; bu da bu sorunların çözümünü Tahran ile ilişkileri uzlaştırmaktan ayırmayı zorlaştırıyor. Ancak İran'daki kaos, bölgeyi on yıllarca sürebilecek bir yıkıma sürükleyebilir. İşte ikilem de bu: Devlet çökmeden davranış nasıl değişebilir? Ve bu dönüşümü kim yönetecek? “Uluslararası toplum” terimini kullanırken, Amerika Birleşik Devletleri, Rusya, Çin ve belki de Avrupa, küresel istikrar konusunda ortak bir vizyon paylaşmadan çıkarları için rekabet ediyorlar.
İsrail'e gelince, Gadi Eisenkot liderliğindeki değişim ittifakının iktidara gelme olasılığının yüksek olduğu ve İsrail'in zedelenmiş imajını onarmayı önceliklendireceği yönünde bir görüş ortaya atıldı. Bu görüş, özgürlükleri kısıtlayan yasaların değiştirilebileceğini ve Netanyahu'nun sahip olduğu türden uzun süreli iktidarı önlemek için başbakanın görev süresinin iki dönemle sınırlandırılabileceğini de içeriyordu.
Bu konudaki görüşler Batı Şeria'daki “Yahudi terörizminin” kınanması, Filistin Kurtuluş Örgütü'ne (FKÖ) ait altı milyar dolarlık borcun serbest bırakılması ve “Büyük İsrail” fikrinden vazgeçilmesini de kapsıyordu. Bunlar izlenmeye değer eğilimler, ancak Filistinlilere yönelik muamele değişmedikçe ve onlara sunulan siyasi gelecek netleşmedikçe imajın iyileştirilmesi yeterli olmayacaktır.
Washington'daki duruma gelince, son ABD seçimlerinin sonuçları Trump politikalarına karşı bir protesto olarak yorumlandı. Bu görüşü savunanlar, yaşananları Amerikan ideallerine dönüş ve müttefiklerle ilişkilerin onarılması için bir “isyan” olarak gördüler. Ancak seçim sonuçları değişime kapı açıyor ve aynı zamanda mevcut yönetimin hesap verebilirliğini de gündeme getiriyor; bu hesap verebilirlik zor olacak ve iç bölünmeleri derinleştirecektir. Bu okumalara göre hem İsrail hem de Amerikan politikalarında bir değişiklik olasılığıyla karşı karşıyayız, ancak beklentilerimizi hayalperest düşüncelere dayandırma konusunda temkinli olmalıyız. Devlet dışı gruplara gelince, gelecekleri büyük ölçüde İran'da olup bitenlere bağlı: Yemen'deki Husiler, Lübnan'daki Hizbullah ve Irak'taki Ketaib Hizbullah ve Nuceba Hareketi. Mali ve askeri olarak İran'a bağımlılar ve İran'ın yayılmacı niyetleri, Körfez İşbirliği Konseyi'nin (KİK) en büyük ülkesi olan Suudi Arabistan'ı hedef almasıyla açıkça görülüyor. Uluslararası rekabetin sonucunu beklemenin güvenlik yaratmadığını belirtmekte fayda var. Körfez ülkelerinin çıkarı, seyrüseferin korunması, uluslararası ticaret özgürlüğü ve istikrarın sağlanmasıdır. Bu nedenle, herhangi bir çözüm, talepleri açıkça tanımlayan bir Körfez varlığı gerektiriyor.
Böylece, insan bu toplantıdan, büyük güçler arasında bir anlaşmaya varılırsa dünyanın güç ve etki dağılımında bir yeniden yapılanmaya doğru ilerlediği izlenimiyle çıkıyor. Ancak, bu anlaşmayı tahmin etmek için henüz çok erken. Bazıları, farklı koşullar ve aktörlerle de olsa, yeni mekanizmalar kurmak için Birinci Dünya Savaşı sonrası döneme geri dönmeyi umuyor. Endişe verici olan, toplumlar beklemenin bedelini öderken, rekabeti düzenleyebilecek uluslararası bir sistemin yokluğudur. İşte bu diyalogun önemi burada yatıyor; çünkü tek başına çözümler sunmasa bile, risklerin anlaşılmasına imkan tanıyor. Bölge ülkelerinin görevi, bu anlayışı ortak çıkarlara dönüştürmek ve kendi topraklarının başkalarının anlaşmalarının konusu olmasını önlemektir.
Son söz: Diyaloğun toplantı salonlarının ötesinde bir etkiye sahip olmasını sağlamak, akıllıların görevidir.