Rıdvan Seyyid
Lübnanlı akademisyen, siyasetçi- yazar Lübnan Üniversitesi'nde İslami ilimler profersörü
TT

Günümüz Arap dünyasında devletin gücünün ölçütleri

Tarihçi bir meslektaşımın Arap tarihinde devletin gücünü ve başarısını yöneten yasalardan bahsettiğini duydum. Belki de eski zamanlarda, koşullar, yer ve değerlendirmelerdeki radikal değişiklikler göz önüne alındığında, böyle yönetici yasalar yoktu. Nitekim hem geçmiş hem de günümüz tarihçileri, Ridde Savaşları konusunda ve özellikle de dini mi yoksa siyasi yönlerin mi baskın olduğu konusunda farklı görüşlere sahipler. Tartışmadaki bakış açım, Hz. Ebu Bekir'in zekât ödemeyi reddedenlerle savaşmak için ordular gönderdiğinde, bakış açısında birleşik devlet kavramının ve siyasi boyutunun en önemli unsur olduğu yönündeydi. Zira zekâtın dini yönü belirgin olsa da o dönemde zekâtınızı verdiğiniz taraf meşru imam olarak kabul ediliyordu. Demek istediğim hem eski hem de modern Arapların görüşüne göre en güçlü yasa, devlet kavramı, egemenliği ve karar alma birliğinin önemidir. Zamanın, mekânın ve dünyanın çalkantılarına rağmen, geçmiş ve bugün arasında değişmeden kalan denge budur.

Değişiklikler önemli ve çok sayıda olsa da bazı bakış açıları belirgin olmaya devam etti. 1940'lar ve 1980'ler arasında tek devlet fikri sadece sömürgecilik, Sykes-Picot Anlaşması ve Siyonizm nedeniyle değil, aynı zamanda güçlü, birleşik bir devletin köklü Arap düşüncesi ve uzun süredir devam eden bir Arap özlemi olması nedeniyle de gelişti. Arap dünyasının en büyük korkusu, kimlik ve aidiyet ile birlikte devletin zayıflığının en önemli tezahürü olan bölünmedir. Ve neredeyse bütün birlik projelerinin başarısız olduğu söylenebilir ama bu, dayanışma ve ortak kader bilincinin azalmadığı gerçeğini değiştirmez. Bunun kanıtı, herkesin, bölgesinden bağımsız olarak, hem kolektif olarak (Arap Birliği aracılığıyla) hem de ikili olarak, Mısır, Suriye ve Ürdün'e ellerinden gelenin en iyisini yaparak yardım etmesidir. Bu dayanışma sadece Filistin davasıyla sınırlı kalmadı, birçok başka soruna ve ülkeye de uzandı.

Modern Arap devletinin gücünü etkileyen iki önemli faktör var: 1990'lardan sonra iç sorunlar yaşayan ülkelerle veya dış güçlerle ve uluslararası sistemle olan dayanışmanın zayıflaması ve Arap Birliği'nin varlığına rağmen, gücü ve etkinliği azalmış olan Arap dünyasının doğusu ile batısı arasındaki artan kopukluk.

Çoğu çağdaş Arap devletindeki sorunlar, İran'ın Lübnan, Irak, Suriye ve Yemen'e müdahalesinden, ABD'nin Irak'a müdahalesinden ve diğer ülkelerin çeşitli Arap devletlerine müdahalesinden kaynaklanmaktadır. Şüphesiz ki yabancı müdahaleden etkilenen tüm bu ülkelerde, Arap Birliği veya bazı üyeleri tarafından, İran da dahil olmak üzere uluslararası toplumla aralarında arabuluculuk yapmaya veya müdahalelere karşı bir dereceye kadar bağışıklık yaratmaya yönelik Arap girişimleri oldu. Ancak bu girişimler başarılı olmadı ve müdahale eden taraflar kısa sürede bu ülkelerin iç dünyasının bir parçası haline gelerek, çeşitli yanıltıcı bahanelerle devleti ve işlevlerini felç ettiler. Zira asıl amaçları, mezhepsel ve etnik bölünmeler yoluyla etkilerini genişletmek ve devlet yapısını yıkmaktı.

Yabancıların “Arap Baharı” (2011) olarak adlandırdığı olayı da unutmamalıyız. 1979'dakine benzer, ancak daha yaygın ve daha aldatıcı bir şekilde popüler bir dalgaydı. Bize bunun bir sivil hareket olduğu söylendi ve biz de inandık, ancak daha sonra ABD ve İran'ın desteğiyle köktenciler her yerde iktidarı ele geçirdi. Devletlerin yapılarının kırılgan olduğunu söylediler. Ancak bu, iç çatışmaların kışkırtılması ve el-Kaide ile DEAŞ’ın acımasız yükselişiyle kanıtlandığı gibi, yeterli bir sebep değil. Hedefte Arap ulus-devleti vardı ve olmaya devam ediyor; öldürme, yerinden etme ve birçok ülkede varlığını sürdüren milisler oluşturmak için tüm komşularımızın müdahale etmesi veya müdahale etmeye çalışması da bunun kanıtı. İran müdahalesinin hedefleri açıktı ve ardından milisler, Somali, Libya ve Sudan'da bütün müdahale eden güçler tarafından kullanılan bir olgu haline geldi!

Tüm bu koşullar altında, devlet gücü tartışması hayati önem taşıyor. Özellikle Körfez ülkeleri, istikrar ve kalkınmayı tam olarak devlet gücü sayesinde elde ettiler. İttifak ve ortaklık kanatlarını tüm dünyaya yaydılar. Küresel ekonomi ve küresel istikrar için vazgeçilmez hale geldiler. İşte tam da bu başarı nedeniyle İran, bazen sınırları içindeki Amerikan üslerinin varlığı bahanesiyle, bazen de hiçbir gerekçe veya bahane olmaksızın, güvenlik ve istikrarlarını tehdit ediyor.

1960'lar ve 70'ler herkesin yararlandığı Arap dayanışmasına sahne olurken, başta Körfez ülkeleri olmak üzere bütün ülkelerin güvenliğine yönelik doğrudan saldırılar nedeniyle çok daha tehlikeli olan mevcut koşullar, yalnızca etkili dayanışmayı değil, aynı zamanda direniş ve savunma veya müzakere için kolektif girişimler de gerektiriyor. Çünkü son on yılların dersleri, ikili müzakere yaklaşımlarının bir yandan zayıflık işareti olduğunu, diğer yandan da istikrarlı ve kalıcı olmadığını gösteriyor.

Arap devleti güçlü mü? Evet, güçlü; bunun kanıtı, birçok ülkede birlik ve istikrarı yeniden tesis etmek için gösterilen yoğun çabalar, otuz yıllık müdahaleler ve milis güçlerinin ardından binlerce milisin bir hafta içinde ortadan kaybolduğu Suriye'de ortaya çıkan dirençtir.