Geçen hafta, yasama ve genel olarak hayatı anlama konusunda “nakile değil akla öncelik verilmesi” gerektiğini savunan eski bir blog yazımı yayınladım. Yıllardır bu görüşü tekrarlıyorum ve şeri hükümlerin, yasaların ve ahlaki değerlerin temeli olarak “akıl” yerine “nakile”- yani, özellikle anlatılar ve seleflerin görüşleri gibi “metnin görünen anlamına”- öncelik verilmesinin, Arap ve İslam kültüründe eleştirel düşüncenin marjinalleştirilmesine ve bizi seleflerimizin taklitçilerine dönüştürdüğüne inanıyorum. Her zamanki gibi, bu blog yazısı aynı ve karşıt olan birçok görüşle karşılandı ve bu, bilimin doğasıdır. Çoğu insanın benimle aynı fikirde olmasını beklemiyorum; farklı görüşlere sahip olmamız için bir gerekçe olsun diye, bir şeye karşı çıkmadan önce okumaları benim için yeterlidir.
Bu tartışmalarda, bence ele alırken belirsiz veya eksik kalan bir konu olduğunu keşfettim; dini tartışmalarda (ve kendisinden etkilenen diğer tartışmalarda) “akıl”dan ne kastedildiğinin tanımlanması.
Açıklığa kavuşturmak gerekirse; “akıl ve nakil” ikilisinden iki zıt unsur olarak bahsediyoruz. Nakil ile “Kuran, peygamberin sünneti, sahabeler, imamlar ve bu metinleri açıklayan büyük âlimlerin görüşleri”ni kastettiğimizi biliyoruz. Bunun herkes için açık olduğunu varsayıyorum.
Peki, “akıl” kavramı da aynı derecede açık mı? Yani, hepimiz tek bir anlamdan ve tek bir kavramdan mı bahsediyoruz, yoksa her birimiz “akıl”ı diğerlerinden farklı bir şekilde mi algılıyoruz?
Bu, her halükârda eski bir soru. Fıkıh alimlerinin, ilahiyatçıların ve filozofların kitaplarındaki “akıl” tanımlarını izlemek, amaçlanan anlamlarda büyük bir çeşitlilik olduğunu ortaya koyuyor; bu çeşitlilik, kavramın zenginliğini ve uygulamalarının çeşitliliğini gösterebilir. Ama diğer yandan bu durum, “akıl” teriminin temel anlamını, yani özünü gizlemeye neden oluyor ve aslında oldu da. Belki de bu, aklın hukuki veya ahlaki yargılar verme kapasitesinden şüphe duyulmasının nedenlerinden biridir. Bu şüphe, özellikle şeriat veya din anlayışı ile ilgili konularda, günümüze kadar devam ediyor.
Daha önceki bilginler tarafından sunulan “akıl”ın en kapsamlı tanımı, “İkinci Öğretmen” olarak bilinen Ebu Nasr el-Farabi'nin “Akıl Üzerine İnceleme” adlı eserinde yer alan tanım olabilir. Kitap, Aristoteles'in eserlerinde bulunan altı anlamı aktarmaktadır. Görünüşe göre Müslüman fakihlerin, kelamcıların, tefsircilerin ve filozofların büyük çoğunluğu, akılcılığı “kişisel erdemler ve iyiyi ayırt etme yeteneği” ile eşitleyen “genel halk arasındaki yaygın anlayıştan”, aklı “sağlam mantığın kuralları, bilgelerin adetleri ve zihinde saklı bilgi” olarak tanımlayan “seçkinler arasındaki yaygın anlayışa” kadar uzanan bu anlamları benimsemiştir.
İslam metinlerinin incelenmesi, alimlerin “akıl” kavramını oluşturan üç anlama odaklandığını gösteriyor; teorik akıl (fikirlerin yaratıcısı), pratik akıl (insan hayatını en uygun kurallara göre düzenleyen) ve örneğin “bütünün parçadan büyük olduğu” ve “gece ile gündüzün bir arada bulunmasının imkânsız olduğu” gibi, talimat almadan gereklilikleri kavrayan fıtri akıl.
Burada bu konuyu ayrıntılı bir şekilde ele almamıza yetecek kadar yerimiz yok. Ancak, değerli okurlarımın dikkatini, “aklın nakil ile ilişkisi” tartışmasının temeli olarak benimsenmeye en layık ve gerçeğe en yakın olduğunu düşündüğüm anlama çekmek istiyorum. Ayetleri yorumlayan, evrenin düzenini anlayan ve Allah'ın yasalarını yaşam ve doğayla ilişkilendiren akıl, “bilen akıl”; daha doğrusu, doğa, yaşam, evren ve vahyin anlamları hakkındaki insan bilgisidir. Bu bilgi, tamamen veya çoğunlukla aklın bir ürünüdür. Akıl ve nakil arasındaki mesafeyi tartışırken kastettiğimiz anlam, tam olarak (aklın bir ürünü) olan insan bilgisinin vahyi anlama ve uygulama rolüdür. Evrenin kitabını- yani evrenin düzenini, Allah’ın yasalarını- anlamadıkça vahyi anlayamayız. Bu nedenle, yenilenen bilginin vahyi anlamanın tek yolu olduğunu savunuyorum. Onsuz, Allah'ın emirlerinin uygulanması, anlam ve amaçtan yoksun, sadece mekanik bir egzersiz haline gelir.