2026 yılının başında İran devleti, zorlukların artık sadece dış baskılarla sınırlı kalmayıp, vatandaşların “geçim güvenliğinin” özüne kadar uzandığı bir dönüm noktasıyla karşı karşıya. Dünyanın doğal gaz rezervleri sıralamasında üst sıralarda yer alan bir ülkede yaşanan elektrik kesintileri ve su kıtlığı, sadece teknik aksaklıklar değil, rejimin altyapı bakımından ziyade bölgesel genişlemeye öncelik vermesinin bir yansımasıdır. Tahran'ın bölgesel nüfuzunun erozyona uğramasıyla birlikte de iç kriz patlak vermeye hazır görünüyor. Bu da 2022’deki protestoları hatırlatıyor, ancak bu kez protestoları yönlendiren varoluşsal ekonomik nedenler.
Petroleum Argus’a göre İran 2026 yılına sert kemer sıkma önlemleriyle girdi. İranlı yetkililer, “potansiyel enerji kıtlığı ve evlerdeki elektrik kesintilerinin süresini kısaltmak ve gaz tedarikindeki basınç seviyelerini korumaya yardımcı olmak” uyarısıyla tüm devlet dairelerinin, okulların ve üniversitelerin kapatılmasını emretti. Resmi makamlar, sağlık tesislerini, acil servisleri ve güvenlik binalarını bu elektrik kesintilerinden muaf tuttu.
Resmi İran makamlarından yapılan bu açıklama, geçen yılın son haftasında, Tahran'ın Kapalı Çarşısı'ndaki grevin ardından geldi. Bu grev, çarşı tüccarlarının İran siyasi gelişmelerindeki tarihsel etkisi göz önüne alındığında tehlikeli bir siyasi göstergeydi. Bu tüccarlar geçmişte İslam Devrimi'ni desteklemede önemli bir rol oynamışlardı. Ardından 2022'deki kadın hakları protestolarına benzer kitlesel gösterilerin tekrarlanma olasılığından bahsedilmeye ve uyarılar yapılmaya başladı.
Ancak resmi makamlar başlangıçta, yıllık enflasyon oranının yüzde 40'ın üzerine çıktığı ve İran para biriminin dolar karşısında rekor seviyede değer kaybettiği ülkedeki kötüleşen ekonomik durumun üzerini örtmeye çalıştı.
Tahran'daki siyasi elit, oyunun kurallarının değiştiğinin farkında. Ekonomik baskılar, nükleer reaktörleri ve kamu tesislerini hedef alan hava saldırılarının ardından yaşanan eşi görülmemiş stratejik zayıflık, Şam'daki rejim değişikliği ve Hizbullah'ın Lübnan'daki etkisinin azalmasıyla birlikte kilit müttefiklerin kaybedilmesiyle eş zamanlı olarak geliyor. Bu bölgesel kırılganlık, yetkilileri ülke genelinde üniversitelerin kapanışını 15 Şubat'a kadar uzatarak iç öfkeyi yatıştırmaya çalışmaya yöneltti. Okulların ise genel duruma ve önümüzdeki günlerde aniden yapılabilecek yeni bir duyuruya bağlı olarak bir hafta sonra yeniden açılması planlanıyor. Başkentteki bazı mahallelere yeniden elektrik de verilmeye başlandı, ancak hepsine değil.
İran, dünyanın birçok ülkesi gibi, “sürdürülebilir enerji kaynaklarına” dayanan “enerji geçişi” ve “iklim değişikliğiyle mücadele” politikasını benimsedi. Ancak bu kaynaklar, tıpkı Kovid-19 krizi sırasında Avrupa'da olduğu gibi, hidrokarbon kaynaklarının yerini alacak kadar verimli olduklarını henüz kanıtlayamadı. Bu durum, 2019-2020 yıllarında sürdürülebilir enerji kaynaklarının, Avrupa pazarına elektrik sağlamak için gereken hidrokarbon arzındaki ciddi kıtlığı etkili bir şekilde gidermede yetersiz kalmasına yol açtı. Sanayi ve ısınma alanındaki yüksek talep göz önüne alındığında Avrupa, dünyanın en önemli elektrik pazarlarından biri sayılıyor.
Ancak, en önemli fark, İran'ın dünyanın en büyük doğalgaz rezervlerinden birine ve ülke genelini kapsayan bir tedarik ağına sahip olması.
Dünyanın en büyük doğalgaz rezervlerinden birine sahip bir ülkede sık sık yaşanan elektrik kesintilerinin nedenleri hakkında sorular giderek artıyor.
İran, tıpkı komşu ülkelerde olduğu gibi, son zamanlarda kuraklık, yağış azlığı ve bunun sonucunda nehir sularında önemli azalma nedeniyle su kaynaklarının büyük bir kısmını kaybetti. Ancak, dünyanın en büyük doğalgaz rezervlerinden birine ve ülke genelini kapsayan bir doğalgaz dağıtım ağına sahip ülkede artan ve sık sık yaşanan elektrik kesintileri anlaşılır değil. Bunun tek açıklaması, İran'ın son yıllardaki bölgesel ve uluslararası maceralarına öncelik verip, bu ağın bakımını ve geliştirilmesini ihmal etmiş olduğudur. Komşu ülkelerin birçoğunu da saran yolsuzluk ve idari çöküşten ise bahsetmiyoruz bile.
