Dış politika ve koordinasyon

Önceki yazımızda kraliyetin yaşadığı büyük dönüşümlerden dolayı içeride ve dışarıda meydana gelen hızlı değişimlere dayanarak, bölgesel ve uluslararası düzlemde Suudi Arabistan diplomasisini sağlamlaştıracak bir dış politikaya ihtiyaç duyulduğunu belirtmiştik. Aynı zamanda bu hedef, dış politikayı yapan ve yürüten taraflar arasında koordinasyon sorununun çözülmesini gerekli kılıyor. Bu yazıda koordinasyon sorununu ele alacağız.
20-30 yıl öncesine kadar herhangi bir ülkenin dış politikası, devletin güvenliği, bağımsızlığı ve egemenliği gibi belirli meselelere odaklanıyordu. Bu, aynı zamanda “yüksek politika” olarak biliniyordu. Fakat ülkeler arasında karşılıklı dayanışmanın, iç ve dış konularda etkileşimin artmasından dolayı dış politika, klasik meselelerin yanı sıra ekonomik, ticaret, insan hakları, göç, yoksulluk ve çevre meselelerini kapsayacak şekilde genişledi. Bu da devletin uluslararası sistemdeki konumuna bağlı olarak dış politikayı yapma ve yürütme çemberinin çok sayıda hükümet organını kapsayacak şekilde genişlemesini gerekli hale getirdi.
Suudi Arabistan, bölgesel düzlemde bir konuma, İslam dünyasında bir etkiye ve dünya ekonomisinde açık bir role sahip. Bu durum, Suudi Arabistan’ın dış politikasının genişlemesine ve çeşitlenmesine yol açtı. Dışişleri Bakanlığı, Suudi Arabistan’ın dış politikasını yürüten ve yapan taraf olmasına rağmen aslında birçok taraf, dış politikaya katkıda bulunuyor. Bu da çabaları birleştirmek ve ulusal çıkarları gerçekleştirmek için taraflar arasında koordinasyonu zorunlu hale getiriyor.
3 tür koordinasyon düzeyi bulunuyor: İlki; Dışişleri Bakanlığı’nın kendi birimleri içerisindeki koordinasyon. ikincisi; Dışişleri Bakanlığı ile dış politikada etkisi olan taraflar arasındaki koordinasyon ve üçüncüsü ise Dışişleri Bakanı ile Dışişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı arasındaki koordinasyondur.
Son iki yılda meydana gelen değişimlerden dolayı Dışişleri Bakanlığı içerisinde koordinasyona ihtiyaç duyulmaktadır. Politika ve Ekonomi İşlerinden Sorumlu Dışişleri Bakanı Vekili, Uluslararası İlişkilerden Sorumlu Dışişleri Bakanı Vekili, Afrika İşlerinden Sorumlu Devlet Bakanı ve Körfez İşlerinden Sorumlu Devlet Bakanı olmak üzere Dışişleri Bakanlığı’nda 4 yönetim ortaya çıktı. Bu değişikliklere rağmen yetkilerin net bir şekilde dağıtılmadığı görülüyor. Bu da yetkililerin faaliyetlerinin birbirine neden karıştığını açıklıyor.
Öyleyse çalışma alanının belirlenmesine ve bu görevler arasında kesişen meselelerde koordinasyon mekanizmasının oluşturulmasına gerçekten ihtiyaç duyulmaktadır.
Taraflar arasındaki koordinasyona gelince bugün dış politika yapımında ve dış politikanın yürütülmesinde yaklaşık 13 taraf rol oynamaktadır. Söz konusu taraflar; Kraliyet Divanı, Politik ve Güvenlik İşlerinden Sorumlu Meclis, Dışişleri Bakanlığı, parlamentoda diplomatik faaliyetler yürüten Şura Meclisi, yurtdışında davet faaliyetlerinde bulunan Diyanet İşleri Bakanlığı, enerji diplomasisi yürüten Enerji Bakanlığı, gelişmekte olan ülkelere yardım ve kredi vermekten sorumlu Suudi Arabistan Kalkınma Fonu, Ticaret ve Sanayi Bakanlığı,  Çalışma ve Toplumsal Kalkınma Bakanlığı (Ticaret ve Sanayi Bakanlığı ile Çalışma ve Toplumsal Kalkınma Bakanlığı, Suudi piyasasının açılımına ve genişlemesine bağlı olarak ticari ve iş faaliyetlerinden dolayı birçok ülkeyle ilişki kurmaktadır), İnsan Hakları Kurulu (Uluslararası insan hakları konularıyla ilgilenmektedir. İnsan Hakları Konseyi’ne periyodik raporlar sunmaktadır), dünya çevresinde insani yardımlar yapmaktan sorumlu Kral Selman Yardım Merkezi, Suudi Arabistan Stratejik Ortaklıklar Merkezi (Ortaklığın hedeflendiği ülkelerle uluslararası stratejik ortaklık konusunda Suudi Arabistan’ın çabalarını koordine etmekten sorumludur) ve ulusal güvenlikle ilgili önceliğe sahip tehditleri ve tehlikeleri belirlemek ve değerlendirmekten sorumlu Ulusal Güvenlik Merkezi’dir.
Çok sayıda tarafın dış politikayla ilgili konulara katılmasından dolayı dış politikanın başarılı olması, bilgi alışverişi ve uluslararası faaliyetlerin uyumu gibi koordinasyon ve işbirliği düzeyine bağlıdır. Mevcut durum, koordinasyonun zayıf olduğuna işaret ediyor.
Yıllar önce Dışişleri Bakanlığı’ndaki baş sorumlulardan birisinin şikayetini hala hatırlıyorum. Zira hükümetten birisi, bakanlığa bildirmeden başka bir devletin vatandaşıyla ilgi işlemde bulunmuş ve bunun sonuçları neredeyse söz konusu devletin diplomatlarına yansıyacaktı. Bu da kurumlar arasında koordinasyon zayıflığına ya da koordinasyonun olmadığına ve sorumluların ziyaretlerinin sonuçlarının monotonluğunu işaret ediyor. Bu durum, Suudi Arabistan diplomasisinin ciddiyeti hakkında olumsuz bir izlenim bırakıyor.
Üçüncü düzey koordinasyon, Dışişleri Bakanı’yla Dışişlerinden Sorumlu Devlet Bakanı arasındaki ilişkiyle ilgilidir. Burada iki bakanın şahsiyetinden dolayı söz konusu koordinasyonun gerçekleştiğinden emin olabiliriz. Ancak bu durumdan dolayı koordinasyon mekanizmasının kurulmasına gerek olmadığını söyleyemeyiz. Çünkü Devlet Bakanı’nın otoritesi, önceden olduğu gibi Dışişleri Bakanı’na değil Bakanlar Kurulu’na bağlandı.
Tabi dış meselelerle ilgilenen her sorumlunun ulusal çıkarları kavramadan üç düzeye dayalı koordinasyonun gerçekleştirmesi mümkün değildir.
*Kral Suud Üniversitesi’nde Siyasi Bilimler Öğretim Görevlisi