Kifah Mahmud
TT

Uzlaşma tekel haline geldiğinde

Siyaset bilimci Arend Lijphart, Hollanda, Belçika ve İsviçre gibi bölünmüş toplumlar için “uzlaşmacı demokrasi” modelini dört temel üzerine kurmuştu: Büyük bileşenlerin temsilcilerini içeren geniş bir iktidar koalisyonu, karşılıklı veto yetkisi, pozisyonlarda ve kaynaklarda orantılı temsil ve her bileşenin kendi iç meselelerinde özerk olması. Ne var ki bunun başarısı iki koşula bağlı; toplandıklarında yaklaşımlarını yumuşatan elitler ve partilerinin hayatta kalmasının hazinesini kontrol etmeye bağlı olmadığı bir devlet. Irak, Kürdistan Bölgesi ile doğa ve yapı bakımından sistemleri onlara benzeyenler bu dört temeli benimsemiş, ancak iki koşul eksik kalmıştır. Böylece, çoğulculuğu korumak için tasarlanan model, muhalefeti ortadan kaldırma mekanizmasına dönüşmüştür.

Bu sistemlerin oluşumunda ortak bir özellik vardır; kademeli iç gelişimden değil, bir çöküş anından veya dış müdahaleden sonra, devleti bölmek için silahlı veya yarı silahlı güçler arasında yapılan bir anlaşmadan doğmuş olmalarıdır. 1989'da Lübnan'da Taif Anlaşması, Irak Kürdistan Bölgesi’nde 1992’deki güç paylaşımı formülü, 2005’te kabul edilen Irak anayasası, 2011’den sonra Libya'da görülen ardışık geçiş dönemleri bu şekilde ortaya çıktı. Bu tür bir oluşumda, seçimler yönetme yetkisi elde etmek için bir yarışma değil, aksine gücün yeniden dağıtılmasına hazırlık olarak ortakların etkisinin periyodik olarak yeniden değerlendirilmesidir. Lübnan bu yolun sonucunun tanığıdır; cumhurbaşkanlığı pozisyonunda tekrarlayan boşluklar ve kuruluşları aylar süren, ancak her bileşeninin onları engelleme gücüne sahip olması nedeniyle felç olmuş hükümetler.

Buna ilave olarak, uzlaşmayı tekelciliğe dönüştüren iki faktör daha var ve bunların ilki rant arayışıdır; petrol gelirlerinin tek bir hazineye aktığı ve daha sonra maaş, iş ve sözleşme olarak dağıtıldığı bir ülkede, hükümet pozisyonları parti tabanını besleyen musluk haline gelir. Muhalefete katılmak, iktidarı kaybetmeden önce geçim kaynağını kaybetmek demektir. İkinci faktör ise silahtır; partiler güce ve güvenlik aygıtlarına sahip olduklarında, hükümetteki payları, sahadaki güç yapısı için anayasal bir örtü haline gelir ve meşruiyetin gücü yerine gücün meşruiyeti geçer. Araştırmacılar Richard Katz ve Peter Mair, Batı demokrasilerinde benzer bir olguyu “kartel partileri” olarak adlandırdılar; devlet kaynaklarını bölüşen ve siyasi piyasayı rakiplere kapatan partiler. Ancak bizim durumumuzda, kartel silahlıdır ve petrolü kontrol etmektedir.

Bunun Irak'taki sonucu, Robert Dahl'ın “katılım” olarak adlandırdığı şeyi başaran, ancak “rekabeti” engelleyen bir sistemdir. İnsanlar oy kullanırlar, ancak oy iktidarda bir çoğunluk ve hesap verebilir bir azınlık oluşturmaz. 2005'ten beri bakanlıklar, kurumlar ve özel pozisyonlar siyasi ağırlığa göre dağıtıldı, böylece parlamentonun kubbesi altındaki hiç kimse masasının dışında kalmadı. İtiraz edenler, buna söz ile itiraz ederken, fiile gelince içinde yer aldılar. Nitekim 2021 seçimlerini kazanan Sadr kanadı, “çoğunluk hükümeti” sloganıyla bu kalıbı kırmaya çalıştı ama bunun imkânsız olduğunu anladığında muhalefete yönelmedi. Bunun yerine, milletvekilleri istifa ettiler ve sanki siyasi kültürde yönetimde olmak ya da olmamak dışında bir seçenek yokmuş gibi meclisi tamamen terk ettiler. Kürdistan Demokrat Partisi ise Nisan 2026'da milletvekillerini hem parlamentodan hem de federal hükümetten çekti. Ancak, ortaklığı korumak için yapılan bir geri çekilme ile on yıllarca inşa edilenleri yıkmak için seçim sonuçlarını reddeden bir geri çekilme arasında büyük bir fark vardır. Dolayısıyla seçmen katılımının seçimden seçime düşmesi şaşırtıcı değil. Yenilen partiyi galibin ortağı olarak gören bir seçmen haklı olarak “Neden seçiyorum?” diye soruyor.

Kürdistan Bölgesi bu durumu en açık şekilde ortaya koyuyor. Ekim 2024 seçimleri, Kürdistan Demokrat Partisi (KDP) (39 sandalye) ve Kürdistan Yurtseverler Birliği (KYB) (23 sandalye) arasında açık bir farkla sonuçlandı. Ancak, eşitlik talebi, yani seçmenlerin yarattığı farkı ortadan kaldırma talebi nedeniyle hükümet neredeyse iki yıl boyunca kurulamadı. Parlamento 4 Kasım 2026'da çoğunluğu sağlayarak toplandığında ve başkanını seçtiğinde, KYB hükümetten çekildiğini açıkladı. Paralel kurumlar ve hatta bölge içinde mevcut anayasanın yetkisi dışında, Süleymaniye ve Halepçe şehirlerinden oluşan bir bölgesel yönetim kurmakla tehdit etti. Bir tarafın bu kadar ileriye gitmesi, diğer tarafı sorumluluğundan kurtarmıyor, çünkü güç paylaşımı düzenlemesi, iki partinin 1992'de birlikte tasarladığı ve çıkarlarına hizmet ettiği için 2007’deki stratejik anlaşmaları ile pekiştirdiği bir formüldür. Ancak bu ders, bu iki partinin ötesine uzanıyor; 23 sandalye, bölgenin şimdiye kadar gördüğü en güçlü muhalefeti, maaşlar, petrol ve bütçe gibi konuları ele alabilecek bir gölge hükümeti kurmak için yeterli olurdu. Bu muhalefet daha sonra, yönetmeye hak kazanacak bir sicil ile seçmenlerin karşısına çıkabilirdi. Ancak, uzlaşma mantığı, iktidar paylaşımına tek alternatif olarak paralel bir otorite seçeneğini bıraktı. Bu durum Libya’da, 2014 seçim sonuçlarının reddedilmesi sebebiyle iki parlamento ve iki hükümetle sonuçlandı.

İşte meselenin özü burada yatıyor; bu, aynı anda hem bir yönetim krizi hem de bir muhalefet krizidir. Muhalefetle karşılaşmayan bir hükümet hesap vermez ve güvencesi olmayan bir muhalefet ya sessiz bir ortak ya da paralel bir varlık haline gelir. Juan Linz, eksik halkayı “sadık muhalefet” olarak adlandırmıştı: Anayasal düzene ve kurallarına sadık kalarak, devletin kendisi iktidara geri dönene kadar tarafsız kalacağından emin olduğundan yenilgiyi kabul edip hükümete muhalefet eden bir güç. Bu role yaklaşan birkaç deneme bile masa tarafından yutuldu; 2009 yılında Kürt sahnesini gerçek bir muhalefet söylemiyle sarsan Değişim Hareketi, hızla hükümete girdi, sesini ve ardından seçmenlerini kaybetti.

Bu döngüden kurtulmak, gerçekten çoğulcu toplumlarda uzlaşmayı bir anda ortadan kaldırmakla değil, onu güç paylaşımı üzerine uzlaşmadan oyunun kuralları üzerine uzlaşmaya dönüştürmekle sağlanır. Bu kurallar; bakanlık pozisyonları değil, haklar ve kimlik konusunda bileşenlere anayasal güvenceler sunmak, hükümetten ayrılmak geçim kaynağının kaybı anlamına gelmesin diye kamu görevini parti sadakatinden ayırmak, parlamenter muhalefet için denetim, finans ve dürüstlük komitelerine başkanlık etmek, bilgiye erişim hakkı gibi kurumsal haklar, silahlı bir taraf muhalefette olmayı kabul etmeyeceği için silahın devletin tekelinde olmasıdır.

Bu gerçekleşene kadar, bu demokrasiler topal kalacak, tek yani “herkes hükümette” ayağı üzerinde yürüyecektir. İkinci ayağı ise ya felçli ya da kesilmiş olacaktır. Tek ayağıyla yürüyen bir demokrasiyse ileriye doğru yürümez, aksine kendi etrafında döner durur.