Osman Mirgani
Şarku'l Avsat'ın eski editörü
TT

Sudan ve büyük liderlerin yokluğu meselesi

Bu haftanın ortasında Sudan, modern tarihinde uzlaşma, barış, ılımlılık ve merkezciliğin sembolü olan Demokratik Birlik Partisi lideri ve Sufi Hatmiyye tarikatının ruhani lideri Seyyid Muhammed Osman el-Mirgani'yi ebediyete uğurladı. Onun vefatıyla, ülkenin gidişatına damgasını vuran ve büyük karışıklık dönemlerinde önemli olaylara ve dönüşümlere tanıklık eden tarihi liderler tarihinde bir sayfa daha kapandı.

Kadere bakın ki ölümü, Sudan'ın kaçırdığı en önemli tarihi fırsatlardan biri olan Mirgani-Garang Anlaşması olarak bilinen Sudan barış anlaşmasının imzalanmasının yıldönümüne denk geldi. Bu anlaşma uygulanmış olsaydı, Sudan tarihinin seyri değişebilirdi; Güney'deki savaşa son verebilir, ülkeyi yıllardır akan kandan ve yıkımdan kurtarabilir ve belki de Güney'in ayrılmasını ve ardından gelen krizleri ve siyasi istikrarsızlığı önleyebilirdi.

Merhum Mirgani ile yaptığım her görüşmede, durumun düzeltilebileceği ve Sudan'ın yeniden iyileşebileceği olasılığı konusundaki umudunu hiç kaybetmediğini gördüm. O, uzlaşmanın ve diyaloğun ülkenin bilinmeyene doğru sürüklenmesini önleyebileceğine olan inancını hiç kaybetmedi. Onun özellikle böyle bir zamanda vefatını bir siyasi ve dini liderin kaybından daha öte yapan şey de bu olabilir. Zira vefatı temel bir soruyu gündeme getiriyor: Tarihi liderler neslinin vefatından sonra ne olacak?

Mirgani'nin yokluğu, Asıl Demokratik Birlik Partisi ve Hatmiyye tarikatı içinde önemli bir boşluk bırakıyor, onları liderlik boşluğunu doldurma, örgütsel yapıyı yenileme ve Sudan toplumundaki derin dönüşümlere uyum sağlama ile ilgili zorlu bir sınavla karşı karşıya bırakıyor. Bu sınav, Sudan'ın bağımsızlığından beri demokratik sistemlerden daha uzun yıllar askeri yönetim altında kalmasının ardından, normal parti uygulamalarının yokluğundan kaynaklanan kuşaklar arasında giderek genişleyen fark ve uçurum sebebiyle daha da zorlaşıyor.  

Bu noktada Mirgani ile Milli Ümmet Partisi lideri merhum Sadık el-Mehdi deneyimleri arasındaki karşılaştırma çarpıcıdır. Mirgani, 1968 yılında Sadık Mehdi'nin Ümmet Partisi'nin başına geçtiği sıralarda, Demokratik Birlik Partisi ve Hatmiyye tarikatının liderliğini üstlendi. Yaşlarının yakın olmasının yanı sıra, her ikisi de siyasi liderliği dini ve sosyal otoriteyle birleştirerek, ölümlerine kadar ülkenin en büyük iki geleneksel partisinin liderliğini sürdürdüler.

Ancak bu uzun süreklilik, aynı zamanda derin bir kurumsal sorunu da ortaya çıkardı. Tarihsel liderler uzun yıllar siyasi ve örgütsel gücün dizginlerini ellerinde tuttuklarında, etraflarında devredilmesi veya yerine konması zor olan kişisel bir meşruiyet gelişir. İç dengeleri koruyan otorite ortadan kalktığında, gizli anlaşmazlıklar yüzeye çıkar ve halef meselesi nüfuz ve meşruiyet mücadelesine dönüşür.

Bu durum, Sadık Mehdi'nin ölümünden önce anlaşmazlıkların patlak verdiği ve özellikle devam eden savaşın yol açtığı bölünmelerle birlikte daha da yoğunlaştığı Ümmet Partisi'nde açıkça görüldü. Kriz, geçen yıl siyasi ittifaklar ve Hızlı Destek Kuvvetleri (HDK) tarafından kurulan paralel hükümet konusundaki tutumla ilgili anlaşmazlıkla zirveye ulaştı. Parti, geçici başkan General Fadlallah Burma Nasır ile onun yerine Muhammed Abdullah ed-Dume'yi atayan parti başkanlığı arasında karşılıklı azil kararlarına şahit oldu. Ayrıca, Mehdi ailesi içinde de ölümünden sonra oluşan boşluğu kimin dolduracağı konusunda fikir birliğinin olmaması nedeniyle anlaşmazlıklar ortaya çıktı.

Asıl Demokratik Birlik Partisi'ne gelince, Muhammed Hasan Muhammed Osman Mirgani'nin babasının cenazesinden önce yaptığı ve partinin liderliğini üstlendiğini ve kardeşi Ali Mirgani'nin de Hatmiyye tarikatının başına geçeceğini duyurduğu açıklaması, zamanlaması ve dayandığı örgütsel mekanizma hakkında birçok soru işaretine yol açtı. Birçoğunun gözünde bu açıklama, en görünür ve aktif siyasi figür olarak kabul edilen diğer kardeş Cafer Sadık Mirgani'nin önünü kesme girişimi gibi göründü.

Kişisel karizmaya güvenmek örgütsel krizleri erteleyebilir, ancak çözmez. Bu nedenle, ikinci ve üçüncü nesil liderler yetiştirmek, genç kadroları eğitmek ve yetkiyi kademeli olarak devretmek bir lüks değil, siyasi partilerin sürekliliği için temel koşullardır. Bu, etkili kurumlar, açık düzenlemeler ve liderlik devrini düzenleyen ve parti içindeki kurumsallaşmayı güçlendiren anayasal düzenlemeler olmadan başarılamaz.

Sudan, birliğini, kurumlarını ve geleceğini tehdit eden bir savaşla karşı karşıya ve ulusal rollerini yerine getirebilecek, bütünleşik partilere son derece ihtiyacı var. Kurulu partiler içindeki bölünmeleri çözmek, sadece bir iç örgütlenme meselesi değil, özellikle siyasi partilerin giderek daha fazla parçalanmasının, köklü kurumlardan ve halk tabanından yoksun oluşumların ortaya çıkmasının gölgesinde, ülkenin geleceğiyle bağlantılı bir zorunluluktur.

Barış adamı vefat etti, ancak onun vefatının ardında bıraktığı soru, parti ve tarikatın sınırlarını aşarak Sudan'daki siyasi yaşamın geleceğine uzanıyor: Siyasi güçler, bu büyüklerin yokluğu deneyiminden ders çıkarıp, şahsi meşruiyetten kurumların gücüne geçiş yapabilir mi? Belki de gerçek meydan okuma budur: Mirgani ve kuşağının mirasını, başta barış ve uzlaşma olmak üzere savundukları değerleri, fırsatı kaçırılmış bir anlaşmanın hatırasını aşan ulusal bir projeye dönüştürerek onurlandırmak. Bugün Sudan, kurumsal yapılarının uyumundan güç alan ve arzu edilen ulusal iyileşmeye etkin bir şekilde katkıda bulunan güçlü kurumlara ve birleşik siyasi partilere son derece ihtiyaç duymaktadır.