İmil Emin
Mısırlı yazar
TT

APEC Zirvesi... Tek kutuplu bir dünya mı, yoksa çok kutuplu bir sistem mi?

Çin’in güneyindeki Shenzhen şehri, hızla değişen küresel jeopolitik dinamiklerin gölgesinde, 18 ve 19 Kasım tarihlerinde iki gün boyunca Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) Zirvesi’ne ev sahipliği yapıyor.

Bu zirve aslında sıradan bir bölgesel toplantı değil; zira dünya ekonomisinin devasa bloğunu temsil eden ekonomileri bir araya getirmekte ve üyeleri arasında ABD, Çin, Japonya, Güney Kore, Avustralya ve Kanada gibi ülkeleri barındırmaktadır.

Bu ülkelerin ekonomileri küresel gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 61,6’sını, küresel mal ve hizmet ticaretinin ise yüzde 46’sını temsil etmekte olup 3 milyar insana ev sahipliği yapmaktadır.

Bu durum; küresel ticaretin gidişatına, tedarik zincirlerine ve uluslararası teknolojik iş birliğine dair her türlü değişimin mutlaka geçmek zorunda olduğu bir platformla karşı karşıya olduğumuz anlamına geliyor. Zirve kendisine ‘Birlikte Refah İçin Asya-Pasifik Topluluğunun İnşası’ sloganını şiar edinmiş durumda.

Burada, özellikle Washington ile Pekin arasında Hint-Pasifik bölgesinde yaşanan rekabetin gölgesinde, zirvenin adeta savaş ve askerî çatışma hayaletini uzaklaştırmaya çalıştığı açıkça görülüyor.

APEC felsefesi; geleneksel Batılı çatışma ve cepheleşme kavramları yerine, başta Konfüçyüsçülük olmak üzere Asya maneviyatının araçlarını harekete geçirme eğilimindedir. Bu nedenle forumun hedeflerinin derinliklerinde, korumacılık eğilimlerine direnen bir dışa açıklık ruhu yaratmayı, ayrıca ölüm engelleri değil yaşam bağları kurmak adına ticareti ve yatırımı kolaylaştırmayı görüyoruz.

Aynı zirve; ekonomik entegrasyonu güçlendiren ve bölgesel istikrar için zemin hazırlayan, özellikle yapay zekâ, dijital ve teknolojik dönüşüm alanlarındaki inovasyon kapasitelerini harekete geçirmeyi hedeflemektedir.

Peki, çağdaş dünyamızın pek çok çehresini değiştirmesi muhtemel en öne çıkan gelişme nedir? Görünen o ki Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve ABD Başkanı Donald Trump’ı aynı diyalog masasında buluşturacak üçlü bir görüşmeye dair güçlü söylentiler dolaşıyor; burada konuşulacakların ekonomi dosyalarını aşacağı ve hiç şüphesiz derin askerî ve güvenlik meselelerine sıçrayacağı belirtiliyor.

Dolayısıyla bu zirve, söz konusu üçlü güç odağının kendine has ajandaları olsa ve ille de aynı hedefleri taşımasalar bile, büyük kutuplar arasındaki görüşleri birbirine yaklaştırma zirvesidir.

Çin’e baktığımızda -hiçbir gizleme ya da dolambaçlı ifadeye gerek kalmaksızın- 21. yüzyılın geri kalanında insanlığın ‘Orta Krallığı’ veya merkezi olmaya çalışan ve ekonomik hırslarının sınırlarını koruyacak bir askerî güç olmaksızın değişen uluslararası haritada kendine yer edinemeyeceğinin pekâlâ farkında olan bir kutup gücü görebiliriz.

Çinliler en azından şu an için savaş maceralarını tercih etmiyorlar; aksine Amerikan-Çin rekabetinin açık bir çatışmaya dönüşmesini engellemeye çalışıyorlar. Onlara göre Çin ticaretini ve dış pazarları korumak, yuanın konumunu ve ekonomik teknolojiyi güçlendirmek, imparatorluk çağı ilan edilmeden önce mutlaka tamamlanması gereken hedeflerdir.

Putin liderliğindeki Ruslar ise Ukrayna konusunda Washington ile doğrudan müzakere kanalları açarak 2014’ten beri üzerlerine örülen izolasyon duvarlarını yıkmayı ve Moskova’nın küresel karar alma süreçlerinde ortak bir uluslararası başkent olarak yeniden tanınmasını arzuluyorlar.

Putin, Çin ile stratejik ortaklığı sağlamlaştırmanın yanı sıra, Batı yaptırımlarının etkilerini hafifletmekle veya en azından bunların kaldırılmasının yolunu açmakla özel olarak ilgileniyor. Burada uluslararası gözlemcilerin gözünden kaçmayan husus; hızlı bir yumuşama yaşanmasa dahi, Putin’in yalnızca Şi ve Trump ile eşit şartlarda aynı masa etrafında oturmasının bile son derece büyük bir anlam ve sembolik değer taşıdığıdır.

Peki, ya Başkan Trump? Trump’ın ikinci döneminin bitimine iki yıl kala bu iki büyük güçle bir tür stratejik anlaşma elde etmesi, parmakla gösterilecek siyasi bir başarı elde etmesi anlamına gelir ki, bu onun için oldukça iyidir.

Trump’ın vizyonu genellikle askerî nitelik taşır: Moskova ve Pekin ile nükleer bir mutabakata varmak -yani açık üçlü nükleer silahlanma yarışından kaçınmaya çalışmak- ve Amerikan ekonomisine olumlu yansıyacak şekilde Çin ile ticari ve teknolojik uzlaşılara ulaşmak. Ayrıca Washington’ın -resmî olarak ilan etmese bile- ABD karşısında daha kenetlenmiş bir Rus-Çin ekseninin oluşmasını engellemekte çıkarı olduğu da gözlerden kaçmamaktadır.

Bununla birlikte APEC Zirvesi’nde güçlü bir şekilde öne çıkan belirli bir mesele vardır ki o da yapay zekânın, umut edilen her türlü katılımcı yapıyı yerle bir edecek yeni bir silahlanma yarışı alanına dönüşmemesini garanti altına almaktır.

Acaba APEC Zirvesi yeni bir dünya düzenini müjdeleyen bir ‘çağ borazanı’ mıdır? Burada iki şeyi birbirinden ayırmak gerekir: çok kutupluluk ve çok kutuplu dünya düzeni.

Çok kutupluluk, olayların doğal akışıyla, coğrafyanın verilerinin ve tarihin diyalektiğinin gücüyle kendiliğinden meydana gelen bir durumdur; çok kutuplu dünya düzeni ise kurallara, kurumlara ve mutabakatlara ihtiyaç duyan bir meseledir.

APEC kesinlikle yeni bir Yalta değil; ancak sancısı uzun sürmüş bir düzenin doğuşuna giden sürecin başlangıcı olabilir.