İran kendisini “İslam Cumhuriyeti” olarak sunmaya devam edebilir, ancak gerçek özellikleri artık ideolojik cephenin ardında sessizce şekillenen farklı bir gerçeğe işaret ediyor. Mücteba Hamaney'in yeni Dini Lider olarak seçilmesi, dini yapı içindeki basit bir doğal iktidar geçişi olarak yorumlanamaz. Aksine, uzun dönüşüm sürecindeki önemli bir anı yansıtmaktadır. Din adamlarının otoritesi, gerçek gücün dizginlerini elinde tutan askeri-güvenlik yapılanma lehine kademeli olarak gerilemiştir.
Bu dönüşüm ani olmadı, yıllar süren yavaş bir birikimin sonucuydu. İslam Devrim Muhafızları Ordusu, erken bir aşamadan itibaren, ekonomik yaptırımlardan bölgesel gerilimler ve iç protestolara kadar ardı ardına gelen krizlerden yararlanarak devlet aygıtı içindeki etkisini genişletmeye başlamıştı. Sadece askeri bir güç olarak değil, aynı zamanda ekonomik, siyasi ve güvenlik aktörü olarak her aşamada rolü güçlendi ve bugün rejimin sadece bir kolu olmaktan çıkıp omurgası haline geldi.
Bu bağlamda, Mücteba Hamaney'in yükselişi, saf dini meşruiyetin ifadesinden ziyade, hassas iç güç dengelerinin bir sonucu gibi görünüyor. Zira Mücteba olağanüstü bir dini geçmişi ve birikimi olduğu için değil, onu hassas bir dönem için en uygun seçim olarak gören nüfuz ağı tarafından desteklendiği için seçildi. Bu aşamada Devrim Muhafızları rejimin dini formunu bozmak istemiyor ama aynı zamanda başka hiçbir kurum tarafından sorgulanmayan gerçek bir gücü pekiştirmeyi amaçlıyor.
İslam Cumhuriyeti, kuruluşundan bu yana din ve devrim, dini otorite ve silahlı güç arasında hassas bir denkleme dayandı. Dini Lider, bu iki boyut arasındaki buluşma noktasıydı. Ancak bu denklem yavaş yavaş bozulmaya başladı; ağırlık merkezi sarıktan silaha, dini otoriteden güvenliğe ve ideolojik söylemden kontrol ve hayatta kalma mantığına kaydı.
Zamanla, nihai karar artık dini otorite çevresinde değil, güç ve istikrar hesaplarıyla yönetilen kapalı odalarda alınır oldu. Öncelik artık halk nezdinde meşruiyeti genişletmek değil, rejimin bütünlüğünü güvence altına almak ve yapısını tehdit edebilecek herhangi bir iç bölünmeyi önlemektir. Bu bağlamda, ağırlığı olan ancak sınırlı yetkilere sahip bir Dini Liderin varlığı, gerçek karar alma merkezini engellemeden gerekli örtüyü sağlamak için ideal seçenek haline geliyor.
Bu dönüşümün kendisini açıkça ilan etmemesi, aksine mevcut yapı çerçevesinde gerçekleşmesi dikkat çekicidir. Anayasal kurumlar yerinde duruyor, dini söylem devam ediyor ve devrimci sloganlar kaybolmadı. Ancak tüm bunların ardında, temelde farklı bir rejim şekilleniyor; daha kapalı, kontrol araçlarına daha bağımlı ve uzlaşmaya veya açılıma daha az istekli bir rejim.
Devrim Muhafızlarının birincil güç konumuna yükselmesiyle devletin doğası tamamen değişiyor. Çeşitli gruplar arasında denge alanı olmak yerine, toplumu gözetim alanı, ekonomiyi kontrol kaynağı ve dış politikayı iç güvenliğin bir uzantısı olarak gören, son derece disiplinli, merkezi bir aygıta dönüşüyor. Bu noktada, güvenlik mantığı her şeyin önüne geçtiği için iç ve dış ilişkiler arasındaki sınırlar giderek bulanıklaşıyor.
Bu gidişat İran'ın dış politikasına doğrudan yansıyor. Askeri kurumun varlığı ne kadar güçlenirse, siyasi esneklik fırsatları o kadar geriliyor ve güvenlik yaklaşımı o kadar yoğunlaşıyor. Bu mutlaka sürekli bir çatışmaya doğru yönelim olduğu anlamına gelmiyor, ancak savaş ve barışla ilgili kararların siyasi veya ekonomik maliyetten ziyade güç dengesiyle ölçüleceği anlamına geliyor.
İçeride rejim kontrolünü gevşetmiş görünmüyor; aksine, artan meydan okumaları kontrolünü pekiştirmek için ek bir gerekçe olarak görebilir. Her kriz daha güçlü bir kontrolün gerekliliğini vurgulamak için kullanılıyor, her protesto varoluşsal bir tehdit olarak sunuluyor ve her dış baskı iç bütünlüğün gerekliliğinin kanıtına dönüştürülüyor. Böylece rejim kendi kendini besleyen bir kısır döngüye giriyor.
Yine de bu model derin bir paradoks içeriyor: Rejim ne kadar çok güce başvurursa, ikna edici meşruiyet üretme gücü o kadar geriliyor ve ifade alanları ne kadar daralırsa, yüzeyin altında o kadar çok baskı birikiyor. Bu, yakın bir çöküş anlamına gelmiyor, ancak iç krizler dış baskılarla kesiştiğinde beklenmedik bir şekilde ortaya çıkabilecek altta yatan kırılganlığa işaret ediyor.
Buna ilave olarak askeri egemenliğe doğru kayma, devlet ve toplum arasındaki ilişkinin doğasını değiştirebilir. Bu ilişki, örtük bir sözleşmeye dayanmak yerine, toplumun karar alma ortağı olarak değil, kontrol edilmesi gereken bir alan olarak görüldüğü, bir kontrol ve yönetim ilişkisine daha yakın olmaya başlar. Bu dönüşüm, rejime kısa vadede daha fazla kontrol imkanı sağlasa da uzun vadede birlik ve beraberliğini zayıflatabilir.
Gücün tek bir kurumun elinde toplanması, özellikle iktidardaki elitlerin kendi iç tartışma alanlarının daralması gibi ilave riskler de taşıyor. Güç dengeleri zayıfladığında, hataları düzeltme gücü azalır ve karar alma süreçleri daha katı hale gelir; bu da krizler karşısında daha aşırı ve daha az esnek seçimlere yol açabilir.
Sonuç olarak, İran “İslam Cumhuriyeti” adını terk etmiyor, fakat onu içeriden yeniden tanımlıyor. Din bir çerçeve olmaya devam ediyor, ancak artık gücün tek belirleyicisi değil. Dini Lider bir sembol olmaya devam ediyor, ancak artık karar alma merkezinde olmayabilir. Gerçek güç geleneksel yapısını yıkmadan rejimin kalbine kademeli olarak yerleşmeyi başaran bir askeri-güvenlik yapılanmasına doğru istikrarlı bir şekilde kayıyor.
Dolayısıyla, Mücteba Hamaney dönemi, dini rolün ortadan kaldırılmadığı, ancak farklı bir denklem içinde yeniden işlev kazandırıldığı, ordunun bir adım öne çıktığı, din adamlarının ise tamamen sahneden kaybolmadan bir adım geri çekildiği yeni bir aşamanın başlangıcı olabilir. Bu yeni denge altında, İran, rejimin hayatta kalma gücü ile kapalı yapısının izin verdiğinden daha hızlı değişen bir dünyaya uyum sağlama yeteneği arasında uzun bir sınavla karşı karşıya kalabilir.
