Bu hafta Dr. Latifa el-Şa’lan'ın yeni yayımlanan kitabı “Garip: Mehdici Cüheymaniye Üzerine Bir Çalışma”yı okuyorum. Kitap şu soruyu cevaplamaya çalışıyor: Hicri 1400 yılının ilk gününde (Kasım 1979) gerçekleşen Harem-i Şerif baskınının ardındaki itici güç neydi? Yazar, sırrın olayın beyni olan Cüheyman el-Uteybi'nin kişiliğinde yattığını varsayan bir teoriye yer veriyor. Buna göre yukarıdaki soru şu şekilde çerçeveleniyor: Cüheyman'ı eylemi gerçekleştiren örgütü kurmaya motive eden neydi? Yazar, psikolog olarak uzmanlığından yararlanarak, tarihsel bağlam ve mevcut literatüre dayanarak olası motivasyonları araştırıyor ve bu hareketin ardındaki en güçlü faktörün, gerçekte var olandan farklı bir yaşam anlamı arayışı olduğu sonucuna varıyor. Sır, o halde çevre dünyaya yabancılaşma duygusudur; bu duygu, örgütün dünyanın dini kültürde “ahir zaman” olarak bilinen aşamadan geçtiğine dair inancıyla kendini göstermiştir. Bu terim zaman kavramıyla değil, yolsuzluğun yaygınlaştığı ve böylece dürüstlerin azalıp garip hale geldiği genel insanlık durumuyla ilgilidir. Ahir zaman dönemi, bildiğimiz gibi Cühayman’ın kahramanı olduğu öykünün merkezini oluşturan “beklenen Mehdi”nin ortaya çıkışı için doğal bir sosyal hazırlığı temsil ediyor.
Kötü alışkanlıklarımdan biri de kitapları düzensiz okumaktır. Mesela sonundan başlayıp sonra girişe geri dönebilirim ya da başlığı merakımı uyandıran bölümle başlayabilirim veya bir bölüm okuyup geri kalanını atlayabilirim. Dolayısıyla Garip kitabını yaklaşık olarak ortasından okumaya başladığımı söyleyebilirim. Zira Şa’lan'ın argümanını dayandırdığı teorik temeli, uygulamalarına dalmadan önce anlamak istedim. Ve ilk kez, yazarın temel aldığı “varoluşçu psikoloji” alanı ve özellikle de Amerikalı psikanalist Irvin Yalom'un bu alana yönelik bakış açısıyla tanıştım. Bu, Sigmund Freud'un psikanaliz okuluna karşı muhalefette en öne çıkan argümanlardan biri.
Okumaya başladığımda, başka bir Amerikalı düşünür Edward Carr'ın tarihin doğasıyla ilgili sorduğu bir soru sürekli aklımı meşgul etti: Tarih nedir? Neden yazıyoruz? Nasıl tarihçi olunur? Ve bir olayı anlatmakla o olayın tarihini yazmak arasındaki fark nedir?
Bazı okuyucular “Garip”in, yerel yazarların yazdıklarının çoğunun bu çerçevenin ötesine geçmemesi nedeniyle, Harem-i Şerif baskını öyküsünü belgelemeyi amaçladığını düşünmüş olabilirler. Ancak Şa’lan, daha önce de belirtildiği gibi, konuyu bir adım daha ileri götürerek şu soruyu soruyor: Bu olay neden yaşandı?
Profesör Carr'a göre bu soruyu cevaplamadan tarih doğru olamaz. Tarih, belgelenmiş olsa bile sadece olayların anlatımı değil, aynı zamanda onların bir yorumudur; yani, sahnede olmasalar bile tartışılan eylemin itici güçlerinin nasıl şekillendiğinin açıklamasıdır. Bir olayın öncesindeki nedenleri ve faktörleri anlamak, tarihi bir deneyim olarak anlamak için yani şu soruyu cevaplamak için çok önemlidir: Bu olay ne zaman tekrarlanabilir?
Eğer iyi bir olaysa, nasıl tekrarlanabilir hale getirebiliriz? Ve eğer kötü bir olaysa, tekrarını nasıl önleyebiliriz? Tarihin dersleri, sadece hikâyenin ayrıntılarını bilmek ve anlatısına aşina olmaktan değil, bu noktadan gelir.
Şa’lan hikâyenin bir yönünü sunuyor, o da krizin katalizörü olarak psikolojik yabancılaşma sorunu. Ve bana öyle geliyor ki, bu nokta üzerinde durdu; yani itici faktörü (yabancılaşmayı) veri olarak kabul etti, daha derine inmeye çalışmadan ve şu gibi soruları sormadan: Neden özellikle bu grup kendisini garip hissetti? Peki, bu duygu onları neden yok oluş kaygısına sürükledi ve sonuçta kaygılarını dindirmek için “Mehdilik” kavramını benimsemelerine neden oldu?
Olayın psikanalitik analizi, Dr. Latifa Şa’lan'ın şu soruya verdiği cevabı temsil ediyor: Bu neden oldu? Bu perspektiften bakıldığında, kitap olayın ve dolayısıyla ülkenin tarihinin yazımına bir katkıdır. Başka araştırmacılar gelip diğer soruları ele alacaklar ve böylece tarih dediğimiz şeye sahip olacağız. Tarih tek bir kişi tarafından yazılmaz, ne de bir anda tamamlanır. Her yazma eylemi, sayfa dolana kadar diğerleriyle yan yana dizilmiş bir satırdır.
