Azerbaycan, Asya ve Avrupa arasında stratejik bir konumda yer almakta olup, komşuları ve enerjiye bağımlı diğer ülkelerle ilişkilerini geliştirmesini sağlayan petrol ve doğalgaz rezervlerine sahip. Bu nedenle Bakü birçok durumda, üçünün de çıkarlarına hizmet eden projelerde aynı anda iki ülkeyle iş birliği yapmayı tercih etti. Bu yaklaşım, Azerbaycan, İran ve Türkmenistan'ın 2021 yılında doğalgaz swap (takas) anlaşmasına varmasıyla kendisini açıkça göstermiştir. Bu anlaşmanın önemi, uzun süredir devam eden deniz sınırları ve Hazar Denizi kaynaklarını kullanma hakları konusundaki anlaşmazlıklara rağmen, birbirlerine ihtiyaç duyan ülkeleri bir araya getirmesinde yatıyordu.
Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye arasındaki ortaklık da bu yaklaşımın bir başka örneğini sunuyor. Ulaşım ve enerji projeleri, bu üç ülkeye Rus ve İran topraklarını bypass ederek Gürcistan ve Türkiye’den geçen güzergahlar aracılığıyla Batı pazarlarına erişim sağladı. Bu iş birliği yatırım ve askeri koordinasyona da uzandı, ortak tatbikatları ve gümrük işlemlerini kolaylaştırmayı amaçlayan görüşmeleri kapsadı. Her ülke açıkça bundan fayda sağladı. Azerbaycan kaynaklarını ihraç etmenin bir yolunu buldu, Gürcistan transit ülke rolünü güçlendirdi ve Türkiye Hazar Denizi ile Avrupa arasındaki güzergahta konumunu sağlamlaştırdı. Bu ortak çıkarlar, 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'ndan sonra ortaklığın sürdürülmesine ve genişletilmesine yardımcı oldu. Mevcut güzergahlar diğer projeler için temel oluşturdu.
Türkiye ve Pakistan ile iş birliği ise farklı bir yol izledi. Pakistan, Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülkeler arasındaydı ve ardından Dağlık Karabağ Savaşı sırasında Bakü'yü destekledi. Azerbaycan ve Türkiye arasındaki yakın ilişki bu yakınlaşmanın temelini oluşturdu ve Ankara-İslamabad ilişkisi bunu güçlendirmeye ve geliştirmeye yardımcı oldu. Bu iş birliğinin meyveleri Bakü'deki ortak askeri tatbikatlarda açıkça görüldü. Bu örnek, Azerbaycan'ın ortaklarını ele alınan özel konuya göre nasıl seçtiğini gösteriyor; bazı durumlarda enerji ilişkinin merkezinde yer alırken, diğerlerinde siyasi destek ve askeri iş birliği ön planda.
İran ve Türkmenistan ile ortaklık kurmak çok daha zor oldu. Azerbaycan ve Türkmenistan, Hazar Denizi'nin ortasında bulunan bir petrol sahasının mülkiyeti konusunda yıllarca anlaşmazlık içindeydi. Tartışmalı bölgelerin yakınında arama faaliyetleri başladıkça, her iki taraf da diğerini sınırlarını ihlal etmekle suçladığından anlaşmazlık büyüyordu. 2018'de “Hazar Denizi'nin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşme”nin imzalanmasının ardından gerilimler azaldı. Bakü ve Aşkabat daha sonra Ocak 2021'de sahayı birlikte geliştirmek için bir “Mutabakat Zaptı” imzaladı. İki ülke, daha önce aynı saha için farklı isimler kullanırken, anlaşmadan sonra sahaya “Dostluk” adını verdi. Bu anlaşma, iki ülkenin sahanın mülkiyeti konusundaki anlaşmazlıktan, kendisinden nasıl birlikte faydalanabileceklerini araştırmaya geçiş yapmalarını sağladı. Anlaşma bu özel sahaya özgü kalsa da diğer enerji projelerinde iş birliği olasılıklarını artırdı.
Bakü, güney sınırında Tahran ile deniz sınırlarının belirlenmesi ve kaynakların paylaşılması konusunda da zorluklarla karşı karşıya kaldı. İran Eski Cumhurbaşkanı Hasan Ruhani döneminde bir iş birliği dönemi yaşayan ilişkiler, 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'ndan sonra İran tırlarının bölgeye geçiş yapması nedeniyle kötüleşti; Bakü bu geçişin kendi rızası olmadan gerçekleştiğini söyledi. Azerbaycan ile İsrail arasındaki yakınlaşma ve Azerbaycan, Türkiye ve Pakistan arasındaki ortak askeri tatbikatlarla gerilim arttı. İran ise Azerbaycan sınırına yakın bölgelerde tatbikatlar düzenledi. İki ülkenin dışişleri bakanları arasındaki iletişim, anlaşmazlığın yatışmasına ve gaz konusunda bir uzlaşmaya varılmasına yardımcı oldu.
Anlaşma, gaz fiyatlarının yükseldiği ve Avrupa'da talebin arttığı bir dönemde, Ekonomik İşbirliği Teşkilatı'nın (ECO) 15. Zirvesi'nin oturum aralarında imzalandı. Anlaşmaya göre Türkmenistan, İran'a yılda 1,5 ila 2 milyar metreküp gaz tedarik edecek ve İran da mevcut boru hatları aracılığıyla Azerbaycan'a benzer miktarda gaz sağlayacaktı. Böylece üç ülke, Hazar Denizi üzerinden yeni bir boru hattı inşa etmeden, birbirine bağlı ağlarını kullanarak anlaşmayı uygulamaya koyabildi. Bu düzenleme, İran'ın, borç anlaşmazlığı nedeniyle ithalatın durdurulmasının ardından tedarik sağlamakta zorlanan kuzey ve kuzeydoğu bölgelerinde Türkmenistan'dan gelen gazı kullanmasına imkan sağladı. Bu şekilde, her taraf ihtiyaç duyduğu yerde gaz alabilirken, İran ithalat ve teslimat miktarları arasında denge kurdu.
Azerbaycan için ise anlaşma, Güney Gaz Koridoru üzerinden Avrupalı müşterilerine gaz tedarik etmeye başladığı bir dönemde ilave bir gaz kaynağı sağladı. Bakü, iç pazarının taleplerini karşılarken, aynı zamanda yabancı alıcılara olan yükümlülüklerini de yerine getirmek zorundaydı. Ek kaynak tedarik dağıtımında daha fazla esneklik sağladı. Çin ve Rusya da dahil olmak üzere sınırlı sayıda pazara büyük ölçüde bağımlı olan Türkmenistan, seçeneklerini genişletme fırsatı buldu. Trans-Hazar Boru Hattı projesi askıda kaldı, ancak anlaşma mevcut altyapıyı kullanarak gaz takası için pratik bir yol sundu.
İran, enerji kazanımlarının yanı sıra siyasi kazanımlar da elde ederek, daha önce bazı büyük projelerinin kendi topraklarını bypass ettiği bölgesel iş birliğinde yeniden rol kazandı. İran, Azerbaycan ve Gürcistan'ın Basra Körfezi'ni Karadeniz'e bağlayacak bir transit güzergahı kurma konusunda anlaşmasıyla ortak hareket için bir başka alan daha ortaya çıktı. Bu bağlantı, Tahran için yıllardır bir hedefti ve daha önce Ermenistan üzerinden bir güzergahı tercih ediyordu. Bu arada, Azerbaycan, Türkiye ve Türkmenistan arasındaki iş birliği, Asya ve Avrupa arasında ticaret ve ulaşımı kolaylaştırabilecek bir başka güzergâh olmayı sürdürdü.
Gaz anlaşmasının değeri, her tarafa iş birliğini sürdürmek için doğrudan bir neden vermesinde yatıyor. Azerbaycan ek tedarik sağladı, Türkmenistan gazının bir kısmını pazarlayacak bir çıkış noktası buldu ve İran, konumu ve boru hattı ağından faydalandı. Her ülke kendi siyasi hesaplarını ve ilişkilerini korudu, ancak anlaşma belirli bir konuda birlikte çalışmayı mümkün kıldı. Bakü'nün “üçlü ortaklıklar” aracılığıyla aradığı da buydu; bu ortaklık karşılıklı olarak kabul edilebilir bir çıkarla başlıyor, ardından projenin başarısı ilişkilerin genişletilmesi için fırsatların belirlenmesine imkân tanıyor. İran ve Türkmenistan örneğinde ise ilerleme, mevcut boru hatlarından ve her iki ülkenin de komşusunun sunabileceklerine olan ihtiyacından yararlanan basit bir düzenleme sayesinde sağlandı.
