Dünya şu anda sessiz ama son derece tehlikeli bir dönüşümden geçiyor; bu dönüşüm, güç dengesi ve siyasetin ötesine, insan davranışını etkileyen derin güdüye kadar uzanıyor. Yüzyıllar boyunca medeniyetler içgüdüyü akıl, ahlak ve hukukun otoritesine tabi kılmaya çalıştıktan sonra, şimdi bu denklemin rahatsız edici bir şekilde tersine dönüşüne tanık oluyoruz; etik çerçeveler geriliyor ve yalın içgüdü yükseliyor. Bu içgüdü, söylem ve medyada parıldayan sloganların ardında saklansa bile, egemenliğe, intikama, dışlamaya ve ötekinden korkmaya yönelik eğilimler sergiliyor.
İnsan toplumları her zaman çatışmalar yaşadı, ancak medeniyet, ilerlemenin insanlığın arzularını rafine etme ve gücünü anlık ve doğrudan çıkarlarının ötesine geçen standartlara tabi kılma yeteneğiyle ölçüldüğü temel ilkesi üzerine kuruldu. En çalkantılı dönemlerde bile, doğru ve yanlış, adalet ve adaletsizlik, özgürlük ve istibdat ikilemleri, güçlülerin saygı duymak zorunda kaldığı veya arkasına saklandığı normatif bir tavan oluşturdu. Bugüne gelince, içgüdü, insan ruhundaki gizli bir dürtüden, bireysel ve kolektif kararları ve politikaları yönlendiren açık bir mantığa dönüştü.
İronik bir şekilde, bu ahlaki gerileme, bilimsel ve dijital devrimin zirveye ulaşmasıyla eş zamanlı olarak geliyor; sanki insanlığın güç araçları ne kadar büyürse, insani ufukları o kadar daralıyor. Teknoloji ve yapay zekâ alanında, “yetenek ve imkân” sorusu “sorumluluk” sorusunun önüne geçiyor: “Yapmalı mıyız?” diye sormadan önce “Yapabilir miyiz?” diye soruyoruz. Bireysel özgürlüklerin bazı çarpık tezahürlerinde, özgürlük anlamdan ve bağlılıktan koparılıyor, ta ki geçici arzular sorgulanamaz mutlak haklar haline gelene kadar. İnsanlığı bencillikten kurtararak yükseltmek için gelen din bile, ahlaki ve manevi özünden arındırıldığında, kimi zaman fanatizmi ve tahakkümü kutsallık örtüsüyle örtmek için kullanılıyor.
Krizin kökeni de burada yatıyor. İçgüdü doğası gereği kötü değildir, özgürlük veya teknoloji de doğası gereği tehlikeli değildir. Aksine, tehlike, yönlendirilmesi gereken insani bir dürtü olan arzunun, bizzat değerlerden kendisine boyun eğmesini talep eden bir otoriteye dönüşmesinde yatıyor.
Bölgemizde süregelen savaşlar bu dönüşümün en acımasız yüzünü ortaya koyuyor olabilir. Bir çatışma meşru bir hakkın savunulması veya adaletsizliğe karşı tepki olarak başlayabilir, ancak ahlaki sınırlarını kaybettiğinde, öfke ve intikam duygularını tatmin etme alanına kayar. Başkalarına acı çektirmek, adaleti sağlamaktan veya çatışmayı sona erdirmekten daha öncelikli bir amaç haline gelir ve sivillerin çektiği acılar, siyasi ve askeri hesaplar içinde soğuk istatistiklere indirgenir. Bu tanımlama, saldırganı kurbanla eşitlemek anlamına gelmiyor, halkların varlıklarını savunma hakkını da inkâr etmiyor. Aksine, bir davanın haklılığının, savunucularını kullanılan araçlar konusunda ahlaki sorumluluktan kurtarmadığı ve insan onurunun, kimlik veya aidiyetlere göre değişmemesi gereken sabit bir değer olduğu anlamına geliyor.
Daha da tehlikelisi, bu içgüdülerin artık bireysel değil, korku, yaralı hafıza ve siyasi ve medyatik propaganda ile beslenen kolektif içgüdülere dönüşmüş olması. Modern teknoloji, insanlığın en ilkel dürtülerine hizmet etmek için çağımızın en gelişmiş araçlarını kullanarak, kışkırtma ve nefreti yaymak için geniş platformlar buluyor.
Bu gidişatın sonuçları savaş cepheleriyle sınırlı kalmıyor, toplumun dokusuna kadar uzanıyor. İçgüdü ahlakın önüne geçtiğinde, diyalog duygu karşısında kırılganlaşır ve hoşgörü dar görüşlü önyargılar karşısında zayıflar. Günlük olarak yaşanan ölüm ve yıkım sahnelerine maruz kalmak, özellikle genç nesiller arasında insani acıya karşı duyarlılığı aşındırıyor. Korku ve şiddet devam ettikçe, toplum şiddeti ve acımasızlığı haklı çıkarmaya giderek daha istekli hale geliyor ve güç, hakları koruma aracı olmaktan çıkıp hakların tanımlandığı bir ölçü haline geliyor.
Ancak bugün yaşadığımız çıkmazın özü, dünyamızdaki çatışmaların artık gerçek değer çatışmaları değil, sadece karşıt “bakış açıları” olarak sunulan çıkar çatışmaları olmasıdır. Bu göreceli bağlamda, insanlık artık sabit bir ahlaki veya insani çerçeveye güvenemiyor. Bunun yerine, herkes zorla militarizasyona ve hizalanmaya yönlendiriliyor; burada doğru ve yanlış, duruşun özüne göre değil, içinde olduğu kamptaki konumuna göre belirleniyor. Bu hizalanmayı daha da tehlikeli kılan, özünde onu yönlendirenin akıl veya hesaplı öz çıkar değil, içgüdü olmasıdır. Bu içgüdü, egemenlik arzusunu haklı çıkarmak için “iyi” ve “kötü”yü aynı anda kullanma yeteneğine sahip hale geldi.
Bu nedenle, günümüz dünyasının karşı karşıya olduğu gerçek meydan okuma, daha fazla güç aracı geliştirmekte değil, gücü akıl ve ahlaka, özgürlüğü sorumluluğa ve siyaseti insan onuruna yeniden tabi kılmakta yatıyor. Medeniyet, yalnızca insanlığın yapabilecekleriyle değil, yapabilecekken yapmaktan kaçındıklarıyla da ölçülür. Bir kişi ahlakını kontrol etme gücünü kaybederse, yalnızca başkalarıyla olan mücadelesini değil, kendisiyle olan mücadelesini de kaybedecektir.
