Dün yapay zekâ ve insan üzerine yazdığımız makalede kaldığımız yerden devamla, bu hassas konuya ikinci kez dönerken, burada büyük hoca Sa’d es-Suveyyan’ın gerçekleştirdiği devasa bir projeden söz etmek istiyorum.
Kral Suud Üniversitesi’nin 1983’ten 1990’a kadar yedi yıl boyunca finanse ettiği bu muazzam projenin amacı; kuzey Necid ve bazı güney bölgelerindeki bedevilerden rivayetler, sözlü gelenekler, şiirler ve hikâyeler derlemekti.
Doktor Sa’d, bu mirası tahrif etmeden, ona yukarıdan bakmadan, aksine onu tamamen içselleştirerek aslına uygun bir şekilde korumuş ve anlamıştır. Öyle ki, bir demecinde belirttiği üzere, eski şairlerin deneyimini bizzat yaşayabilmek için bazı şiirler nazmetmiş ve onların yaratılış sürecine dâhil olmuştur!
Bu adam kendini Arap çölünü, vahalarını ve insanını anlamaya vakfetmiştir. Bu durum, 2010 yılında yayımlanan kişisel başyapıtı ‘Arap Çölü... Çağlar Boyunca Şiiri ve Kültürü: Antropolojik Bir Okuma’ adlı eserinde somutlaşmıştır. O, başlı başına tek kişilik bir kurumdu; tıpkı 20 ciltlik ‘Yabancı Belgelerde Kral Abdulaziz’ ve 13 ciltlik ‘Suudi Arabistan’da Geleneksel Kültür’ ansiklopedilerinin yönetimi ve denetiminde görüldüğü üzere kurumsal ve kolektif çalışmaya inanıyordu. Son kurumsal faaliyeti ise daha sonra zengin ses kayıtları (378 saatlik 585 kayıt), yazmalar ve kıymetli fotoğraf koleksiyonundan oluşan Suveyyan Kütüphanesi’ni bünyesine katacak olan Kral Faysal Araştırma Merkezi’ne bağlı Suudi Belleği Birimi’nin kuruluşunu denetlemek olmuştur.
Bir mülakatında, 1980’lerin başından itibaren saha malzemelerini toplarken çektiği zahmetleri şöyle anlatır: “25 yıldan uzun süre kuzeydeki köy ve diğer yerleşim yerlerini dolaştım; bedevilerin konaklama yerlerine ve su kaynaklarına gittim, yanımda bir teyp vardı. Ne zaman bir şair, bir ravi ya da yaşlı birini bulduysam, söylediğini bir kaset bandına kaydettim... Ve böylece bedevilerin yaşam tarzına, geçim biçimlerine, ilişkilerine, meclislerine ve günlük hayatlarında olup biten her şeye dair devasa miktarda bilgi topladım.”
Bu hikâyelere ve şiirlere büyük bir özen, saygı, emek ve tutkuyla yaklaşmıştır. Onunla son dönemde çalışmış olan talebelerinden biri, Ukaz gazetesinde Naif Âl Nımra’nın kaleme aldığına göre şunları tekrarlardı: “Sözlü rivayet yalnızca bir metin değil; aynı zamanda bir sosyal sahne ve kültürel bir nefestir, bunun bilincinde olmadan deşifre edilemez.”
Bu büyük hoca, uluslararası alanda ilmi bir Suudi gururu hâline gelmiş ve beşerî bilimlerin en belirgin sembollerinden biri olmuştur.
Sözün başı ve sonu olarak deriz ki: Yapay zekâ ne kadar gelişirse gelişsin Sa’d es-Suveyyan’ı asla üretemez; zira yapay zekâya öğreten bizzat Suveyyan’ın kendisidir.